Soru 1
Madde b: Doldurduğunuz tabloyu dikkate alarak rasyonel referans fonksiyonlardan türetilen fonksiyonların hangi durumlarda terslerinin de fonksiyon olabileceği hakkında genellemeler yapınız.
Örnek cevap / çözüm yolu
Rasyonel referans fonksiyon f(x) = \frac{1}{x} yapısındadır. Bu fonksiyondan türetilen f(x) = \frac{ax+b}{cx+d} (c \neq 0 ve ad-bc \neq 0) biçimindeki fonksiyonların terslerinin de bir fonksiyon olabilmesi için uygun tanım ve değer kümelerinde bire bir ve örten olmaları gerekir.
Genelleme adımları:
- Tanım kümesinden paydayı sıfır yapan değer çıkarılmalıdır (x \neq -d/c).
- Değer kümesinden yatay asemptot değeri çıkarılmalıdır (y \neq a/c).
- f: \mathbb{R} - \{-d/c\} \rightarrow \mathbb{R} - \{a/c\} şeklinde tanımlandığında f bire bir ve örten olur. Bu durumda ters fonksiyon f^{-1}: \mathbb{R} - \{a/c\} \rightarrow \mathbb{R} - \{-d/c\} bağıntısı da tanımlı bir fonksiyon belirtir.
Soru 2
Soru 4: Aşağıdaki tabloda cebirsel temsili verilen fonksiyonların tanım ve değer kümesini, bu fonksiyonların tersinin olmasını sağlayan tanım ve değer kümelerini, ters fonksiyonunun cebirsel temsilini yazınız. Fonksiyonun ve tersinin grafiğini çiziniz. Tabloyu örnekteki gibi uygun şekilde doldurunuz.
Doldurduğunuz tabloyu dikkate alarak genellemeleriniz ile varsayımlarınızı karşılaştırınız. Karşılaştırmanızı tablonun altındaki alana yazınız.
Örnek cevap / çözüm yolu
1. Satır: h(x) = \frac{1}{x + 1} Fonksiyonu
- Fonksiyonun Tanım ve Değer Kümesi: h: \mathbb{R} - \{-1\} \rightarrow \mathbb{R} - \{0\}
- Fonksiyonun Tersinin Cebirsel Temsili:y = \frac{1}{x + 1} \implies x + 1 = \frac{1}{y} \implies x = \frac{1}{y} - 1Buradan h^{-1}(x) = \frac{1}{x} - 1 veya h^{-1}(x) = \frac{1-x}{x} bulunur.
- Fonksiyonun Tersinin Tanım ve Değer Kümesi: h^{-1}: \mathbb{R} - \{0\} \rightarrow \mathbb{R} - \{-1\}
- Grafik Bilgisi: h(x) grafiğinin düşey asemptotu x = -1, yatay asemptotu y = 0’dır. h^{-1}(x) grafiğinin düşey asemptotu x = 0, yatay asemptotu y = -1’dir. Grafikler y = x doğrusuna göre simetriktir.
2. Satır: k(x) = \frac{1}{x - 2} - 1 Fonksiyonu
- Fonksiyonun Tanım ve Değer Kümesi: k: \mathbb{R} - \{2\} \rightarrow \mathbb{R} - \{-1\}
- Fonksiyonun Tersinin Cebirsel Temsili:y = \frac{1}{x - 2} - 1 \implies y + 1 = \frac{1}{x - 2} \implies x - 2 = \frac{1}{y + 1} \implies x = \frac{1}{y + 1} + 2Buradan k^{-1}(x) = \frac{1}{x + 1} + 2 veya k^{-1}(x) = \frac{2x+3}{x+1} bulunur.
- Fonksiyonun Tersinin Tanım ve Değer Kümesi: k^{-1}: \mathbb{R} - \{-1\} \rightarrow \mathbb{R} - \{2\}
- Grafik Bilgisi: k(x) grafiğinin düşey asemptotu x = 2, yatay asemptotu y = -1’dir. k^{-1}(x) grafiğinin düşey asemptotu x = -1, yatay asemptotu y = 2’dir. Grafikler y = x doğrusuna göre simetriktir.
Tablo Altındaki Karşılaştırma Alanı:
Varsayımlarımızda rasyonel fonksiyonlarda paydayı sıfır yapan değerlerin tanımsızlık oluşturduğu öngörülmüştü. Tablo incelendiğinde, f fonksiyonunun tanım kümesinden çıkarılan değerin f^{-1} fonksiyonunun değer kümesinden çıkarılan değere; f fonksiyonunun değer kümesinden çıkarılan değerin ise f^{-1} fonksiyonunun tanım kümesinden çıkarılan değere tam olarak karşılık geldiği görülmüştür. Ayrıca fonksiyon ile tersinin grafikleri y = x doğrusuna göre simetriktir.
Soru 3
Soru 5: Rasyonel referans fonksiyonlardan türetilebilen fonksiyonların terslerinin cebirsel temsillerinin birer fonksiyon olmasına ilişkin şartlara ait önermenizi matematiksel olarak doğrulanacak şekilde sununuz.
Örnek cevap / çözüm yolu
Matematiksel Önerme:
a, b, c, d \in \mathbb{R}, c \neq 0 ve ad - bc \neq 0 olmak üzere, f(x) = \frac{ax + b}{cx + d} biçimindeki bir rasyonel fonksiyonun tersinin de fonksiyon belirtmesi için gerek ve yeter şart, tanım kümesinin A = \mathbb{R} - \left\{-\frac{d}{c}\right\} ve değer kümesinin B = \mathbb{R} - \left\{\frac{a}{c}\right\} şeklinde tanımlanmış olmasıdır.
Doğrulama (İspat):
- Bire Birlik Doğrulaması:
x_1, x_2 \in A için f(x_1) = f(x_2) olsun.
ad - bc \neq 0 olduğundan x_1 - x_2 = 0 \implies x_1 = x_2 elde edilir. Bu durum f’nin bire bir olduğunu doğrular.
- Örtenlik ve Tersinin Varlığı:
y \in B olmak üzere y = \frac{ax + b}{cx + d} eşitliğinden x yalnız bırakılırsa:
y \neq \frac{a}{c} olduğu için payda sıfır olmaz ve her y \in B için kümede tek bir x \in A karşılık gelir. Dolayısıyla f^{-1}(x) = \frac{-dx + b}{cx - a} cebirsel temsili f^{-1}: B \rightarrow A tanımlı bire bir ve örten bir fonksiyondur.
Kitapta kolayca gezin
← Önceki sayfa: 270 ·
Matematik Ders Kitabı cevapları · Sonraki sayfa: 272 →