10. Sınıf Tarih Ders Kitabı Sayfa 42 Cevapları ve Çözümleri (2025-2026)

Soru 1

Örnek cevap / çözüm yolu

Türk-İslam devletlerinde veraset sisteminde kesin ve belirgin kuralların bulunmaması, merkezi otoritenin zayıflamasına ve taht kavgaları nedeniyle devletlerin dağılma sürecine girmesine yol açmıştır.

Gerekçeleri:

  1. Kut İnancı ve Taht Hakları: İslamiyet öncesinden itibaren devam eden kut inancı gereği ülke, hanedan üyelerinin ortak malı sayılmış ve bütün erkek üyeler tahta çıkma konusunda eşit hakka sahip olmuştur. Verasetin kesin kurallara bağlanmamış olması, hükümdar değişimlerinde hanedan üyeleri arasında iktidar mücadelelerini kaçınılmaz kılmıştır.
  2. İç Çatışmalar ve Siyasi İstikrarsızlık: Sultan Alp Arslan’ın oğlu Melikşah’ı veliaht ilan etmesine rağmen, ölümünün ardından amcası Kavurt Bey’in taht üzerinde hak iddia ederek isyan etmesi ve taraflar arasında savaş çıkması bu durumun somut kanıtıdır. Bu tür taht kavgaları devlet erkanı ile orduyu bölünmeye sürüklemiş, merkezi otoriteyi sarsmıştır.

Çözüm kontrolü

Sayfadaki metinde geçen “veraset sisteminin kesin kurallara bağlanamaması hanedan içi çatışmalara ve taht kavgalarına neden olabiliyor, hatta devletin zayıflamasına ve dağılmasına yol açabiliyordu” tespiti ile Kaynak I’de aktarılan Sultan Melikşah ve Kavurt Bey arasındaki taht mücadelesi tarihî kanıt olarak kullanılarak soru cevaplandırılmıştır.

Soru 2

Örnek cevap / çözüm yolu

Sayfa 42’deki metinlerden hareketle Büyük Selçuklu Devleti’nin yönetim, hukuk ve taşra teşkilatına ait temel unsurlar şu şekilde tespit edilmiştir:

1. Hukuk ve Adalet Teşkilatı:

  • Divan-ı Mezâlim: Sultanın başkanlık ettiği, zulme uğrayanların ve devlet memurları hakkındaki şikâyetlerin incelendiği yüksek mahkemedir.
  • Şeri Hukuk: Dini hükümlere dayanır; davalara kadılar bakar, kadıların başında kâdılkudât yer alır.
  • Örfi Hukuk: Örf ve geleneklere dayanır; başında emîr-i dâd bulunur.
  • Askerî Hukuk: Ordu mensuplarının davalarına kadıasker (kazasker) bakar.

2. Taşra Teşkilatı ve İdari Görevliler:

  • Eyalet Yönetimi: Eyaletler melik (hanedan üyesi) veya şıhne/şahne (askerî vali) tarafından yönetilir.
  • İdari ve Mali Görevliler: Mülki idareden amid, mali işlerden âmil, adli işlerden kadı, güvenlik ve askerlikten subaşı/serleşker sorumludur.
  • Belediye ve Posta: Çarşı-pazar denetimi ve belediye işlerini muhtesip, haberleşme ve posta hizmetlerini berid teşkilatı yürütür.

3. Atabeylik Sistemi:

  • Meliklere devlet yönetimi tecrübesi kazandırmak amacıyla uygulanan rehberlik sistemidir.
  • Merkezi otoritenin zayıfladığı dönemlerde atabeylerin özerklik ilan etmesi devletin parçalanmasını hızlandırmıştır.

Çözüm kontrolü

Metinde geçen idari, adli ve taşra görevlileri ile atabeylik uygulamasının detayları analiz edilmiş, sayfa 43’teki tabloya aktarılmak üzere neden-sonuç ve kurum-işlev ilişkisi çerçevesinde sınıflandırılmıştır.


Kitapta kolayca gezin

← Önceki sayfa: 41 · :blue_book: Tarih Ders Kitabı cevapları · Sonraki sayfa: 43 →