Yeni Müfredat Fiilimsiler Isim Fiil Sıfat Fiil Zarf Fiil Bulma Öğrencilerin En Sık Yaptığı Hatalar ve Çözümleri
Yeni Müfredat Fiilimsiler: İsim-Fiil, Sıfat-Fiil ve Zarf-Fiil Bulma Rehberi
Temel Çıkarımlar
- Fiilimsi (Eylemsi), fiil kök veya gövdelerine getirilen özel eklerle türetilerek cümlede isim, sıfat veya zarf olarak kullanılan sözcük türüdür.
- Fiilimsiler olumsuzluk eki (-me / -ma) alabilir; ancak kip ve şahıs eki alarak çekimlenemezler.
- Yeni MEB müfredatında fiilimsi soruları ezberden ziyade cümledeki görev, kalıcı isim ayrımı ve adlaşmış sıfat-fiil farkı üzerinden mantıksal analiz mantığıyla sorulmaktadır.
Fiilimsiler (eylemsiler), fiil kök veya gövdelerine getirilen özel yapım ekleriyle türetilen; cümlede isim, sıfat ya da zarf görevinde kullanılan sözcüklerdir. Çekimli fiillerden temel farkı kip ve şahıs eki almamalarıdır. Yeni müfredat yaklaşımında fiilimsiler; kalıcı isimler, adlaşmış sıfat-fiiller ve cümlelere kattığı anlamlar bakımından metin içi analizlerle sorgulanmaktadır.
İçindekiler
- İsim-Fiil (Ad-Eylemsi) Bulma Yöntemleri
- Sıfat-Fiil (Ortaç) Bulma Yöntemleri
- Zarf-Fiil (Bağ-Fiil / Ulaç) Bulma Yöntemleri
- Öğrencilerin En Sık Yaptığı 5 Hata ve Çözümleri
- Fiilimsi Türleri Karşılaştırma Tablosu
- Özet Tablo
- Sıkça Sorulan Sorular
1. İsim-Fiil (Ad-Eylemsi) Bulma Yöntemleri
İsim-fiil, fiil kök veya gövdelerine “-ma / -me”, “-ış / -iş / -uş / -üş”, “-mak / -mek” eklerinin getirilmesiyle yapılır. Öğrenciler bu ekleri zihinlerinde “Ma-ış-mak” kodlamasıyla kolayca hatırlarlar.
İsim-Fiil Ekleri ve Cümle İçi Kullanımı
- -ma / -me: Kitap okuma saatinde herkes sessizce yerini aldı.
- -ış / -iş / -uş / -üş: Kuşların uçuşu gökyüzünde harika bir manzara oluşturdu.
- -mak / -mek: Spor yapmak sağlığımızı korumanın en etkili yoludur.
İpucu: Bir sözcüğün isim-fiil olup olmadığını anlamak için olumsuzluk eki olan -me / -ma ekini getirmeyi deneyin. Eğer sözcük anlamını koruyarak olumsuz yapılabiliyorsa fiilimsidir. (Örn: okuma \rightarrow okumama).
2. Sıfat-Fiil (Ortaç) Bulma Yöntemleri
Fiil kök veya gövdelerine getirilen eklerle yapılan ve cümlede sıfat görevinde kullanılan fiilimsilerdir. Yaygın kodlaması “Anası mezar dikecekmiş” şeklindedir.
Sıfat-Fiil Ekleri
- -an / -en: Koşan çocuk, gelen misafir
- -ası / -esi: Yıkılası dağlar, öpülesi eller
- -maz / -mez: Dönülmez akşamın ufku, tükenmez kalem
- -ar / -er / -ır / -ir: Çalar saat, koşar adım
- -dık / -dik / -duk / -dük: Tanıdık yüz, gördüğüm manzara
- -acak / -ecek: Gelecek yıl, yapılacak işler
- -mış / -miş / -muş / -müş: Sararmış yapraklar, solmuş çiçekler
Uyarı: Sıfat-fiiller genellikle önündeki ismi niteleyerek sıfat tamlaması kurar. Önündeki isim düştüğünde adlaşmış sıfat-fiil olurlar, ancak fiilimsi özelliklerini kaybetmezler. (Örn: “Gelen insanları karşıladı” yerine “Gelenleri karşıladı” denildiğinde “gelenleri” sözcüğü hâlâ sıfat-fiildir).
3. Zarf-Fiil (Bağ-Fiil / Ulaç) Bulma Yöntemleri
Fiil kök veya gövdelerine getirilen eklerle oluşturulan; cümlede yüklemi zaman veya durum bakımından tamamlayan fiilimsilerdir.
Başlıca Zarf-Fiil Ekleri
- Ekler:
-ken,-alı / -eli,-madan / -meden,-ınca / -ince,-ıp / -ip / -up / -üp,-arak / -erek,-dıkça / -dikçe,-e...-e,-r...-mez,-casına / -cesine,-dığında / -diğinde
Zarf-Fiilin Cümleye Kattığı Anlamlar
- Durum Anlamı (Nasıl? sorusuna cevap verir):
- Ağlayarak içeri girdi. (Nasıl girdi? \rightarrow Ağlayarak)
- Konuyu gülerek anlattı. (Nasıl anlattı? \rightarrow Gülerek)
- Zaman Anlamı (Ne zaman? sorusuna cevap verir):
- Zili duyunca dışarı koştu. (Ne zaman koştu? \rightarrow Zili duyunca)
- Eve varır varmaz beni ara. (Ne zaman ara? \rightarrow Varır varmaz)
4. Öğrencilerin En Sık Yaptığı 5 Hata ve Çözümleri
1. Kalıcı İsimler ile Fiilimsileri Karıştırmak
- Hata: Eylem anlamını tamamen yitirip bir nesnenin veya kavramın somut adı olmuş sözcükleri fiilimsi sanmak.
Yanlış: “Pazardan iki ekmek aldım” cümlesindeki ekmek sözcüğünü isim-fiil saymak.
Doğru: Kalıcı isimler olumsuzluk eki (-ma / -me) alamaz. “Ekmemek aldım” diyemeyeceğimiz için bu sözcük kalıcı isimdir.
2. Olumsuzluk Eki (-ma / -me) ile İsim-Fiil Eki (-ma / -me) Ayrımını Yapamamak
- Hata: İki eki birbiriyle karıştırmak.
Yanlış: “Sakın buraya gelme!” cümlesindeki gelme sözcüğünü isim-fiil almak.
Doğru: “Sakın buraya gelme!” ifadesinde emrin olumsuzu yapılmıştır (Çekimli fiildir). “Buraya gelme fikri çok güzeldi” cümlesinde ise gelme sözcüğü isim-fiildir.
3. Sıfat-Fiil Ekleri ile Zaman (Kip) Eklerini Karıştırmak
- Hata:
-ar,-dik,-acak,-mışeklerini kip eki sanmak ya da tam tersi.
Yanlış: “Dün akşam bize gelecek.” cümlesindeki gelecek sözcüğüne sıfat-fiil demek.
Doğru: Eğer sözcük cümlenin yüklemi konumundaysa ve zaman bildiriyorsa çekimli fiildir. “Gelecek hafta sınav var” cümlesindeki gelecek ise ismi nitelediği için sıfat-fiildir.
4. Zarf-Fiil Eki “-ken” Ekini İsimlere Geldiğinde Fiilimsi Saymak
- Hata: Fiilimsi eklerinin yalnızca fiil kök/gövdelerine geleceğini unutmak.
Yanlış: “Öğrenciyken çok kitap okurdum” cümlesindeki öğrenciyken sözcüğünü zarf-fiil almak.
Doğru: Öğrenci sözcüğü isim köklüdür. Fiilimsiler sadece fiil kök ve gövdelerine eklenir.
5. Adlaşmış Sıfat-Fiilleri Fiilimsi Kabul Etmemek
- Hata: Nitelediği isim düştüğü için adlaşmış sıfat-fiili fiilimsi kategorisinden çıkarmak.
Yanlış: “Sınava girenler salona geçti” cümlesinde fiilimsi yok demek.
Doğru: “Girenler” sözcüğü “giren öğrenciler” anlamındadır. İsim düşmüş olsa da kelime adlaşmış sıfat-fiildir ve fiilimsi sayılır.
5. Fiilimsi Türleri Karşılaştırma Tablosu
| Özellik / Kriter | İsim-Fiil (Ad-Eylemsi) | Sıfat-Fiil (Ortaç) | Zarf-Fiil (Bağ-Fiil) |
|---|---|---|---|
| Temel İşlevi | Fiile isim görevi verir | Fiile sıfat görevi verir | Fiile zarf görevi verir |
| Kodlama Ekleri | Ma - ış - mak | Anası mezar dikecekmiş | -ken, -arak, -ınca, -ıp vb. |
| Hangi Soruya Cevap Verir? | Ne?, Neyi? | Hangi?, Nasıl? (İsme sorulur) | Nasıl?, Ne zaman? (Fiile sorulur) |
| En Sık Karıştırılan Yapı | Olumsuzluk eki (-ma/-me) | Zaman (Kip) ekleri | İsimlere gelen -ken eki |
| Cümle İçi Örnek | Yürümek sağlığa yararlıdır. | Kırılan bardağı temizledi. | Görünce hemen tanıdı. |
6. Özet Tablo
| Fiilimsi Türü | Anahtar Ekler | Ayırt Edici Pratik Kural |
|---|---|---|
| İsim-Fiil | -ma, -ış, -mak |
Olumsuzluk eki alabilir, kalıcı isimlerle (dolma, ekmek) karıştırılmamalıdır. |
| Sıfat-Fiil | -an, -ası, -maz, -ar, -dık, -acak, -mış |
Nitelediği isim düşse de (adlaşsa da) fiilimsi olma özelliğini korur. |
| Zarf-Fiil | -ken, -ınca, -arak, -ıp, -dıkça, -madan |
Yükleme sorulan “Nasıl?” (durum) veya “Ne zaman?” (zaman) sorularına yanıt verir. |
7. Sıkça Sorulan Sorular
1. Fiilimsiler yapı bakımından ne tür sözcüklerdir?
Fiilimsiler, fiil kök veya gövdelerine getirilen özel fiilden isim yapım ekleriyle oluşturulduğu için türemiş sözcük kabul edilirler.
2. Bir cümlede kaç tane fiilimsi olduğunu pratik olarak nasıl bulabilirim?
Cümledeki çekimli fiilleri (kip ve şahıs eki almış yüklemleri) ve isim köklü kelimeleri eleyin. Kalan fiil köklü kelimelerde -ma/-me olumsuzluk ekini deneyin. Olumsuz yapılabiliyorsa o kelime bir fiilimsidir.
3. Zarf-fiiller cümlenin ögesi bulunurken hangi öge olurlar?
Zarf-fiiller ve zarf-fiil grupları, cümle ögeleri ayrılırken daima Zarf Tamlayıcısı (Zarf Tümleci) görevinde yer alırlar.
Öğrencilerinizin veya kendinizin fiilimsi bulmakta zorlandığı özel bir örnek cümle varsa paylaşmak ister misiniz? Birlikte ögelerine ve fiilimsi türlerine ayırabiliriz!