Yeni Müfredat Eş Sesli (sesteş) Kelimeler Sözlüğü Görsel Destekli ve Tablo Halinde Anlatım
Yeni Müfredat Eş Sesli (Sesteş) Kelimeler Sözlüğü
Temel Çıkarımlar
- Yazılışları ve okunuşları aynı, anlamları tamamen farklı olan sözcüklere eş sesli (sesteş) kelimeler denir.
- Bir kelimenin sesteş sayılabilmesi için anlamları arasında hiçbir mantık, mecaz veya yan anlam bağı bulunmaması gerekir.
- Düzeltme işareti (\hat{}) olan sözcükler (örneğin: kar - kâr) ve kökteş sözcükler (örneğin: boya - boyamak) sesteş kabul edilmez.
Eş sesli (sesteş) kelimeler, Türkçede okunuşu ve yazılışı birebir aynı olduğu hâlde köken ve anlam bakımından birbiriyle hiçbir bağı bulunmayan sözcük grubunu ifade eder. Ortaokul Türkçe dersi yeni müfredatında, sesteş sözcüklerin yan anlam ve mecaz anlam kavramlarından ayırt edilmesi temel öğrenme hedefleri arasında yer alır.
İçindekiler
- Eş Sesli (Sesteş) Kelime Nedir?
- Eş Sesli Kelimeler Sözlüğü ve Örnek Cümleler Tablosu
- Karıştırılan Kavramlar: Sesteş, Kökteş ve Yan Anlam Karşılaştırması
- Sesteş Kelimelerde Sınavda Karşınıza Çıkacak Tuzaklar
- Özet Tablosu
- Sıkça Sorulan Sorular
Eş Sesli (Sesteş) Kelime Nedir?
Eş sesli sözcükler, ses bakımından aynı fakat anlam bakımından tamamen bağımsız kelimelerdir. Cümle içerisindeki anlamı, kullanılan bağlama göre netleşir.
Milli Eğitim Bakanlığı (MEB) yeni müfredat standartlarına göre, bir kelimede sesteşlik aranırken kelimelerin sözlükteki farklı temel anlamlara sahip olup olmadığına bakılır. Anlamlar arasında tarihsel veya mantıksal bir bağ varsa o sözcük sesteş değil, çok anlamlı (yan/mecaz anlamlı) bir sözcüktür.
Önemli Not: “Yüz” kelimesi; çehre, sayı, suda ilerlemek ve derisini çıkarmak anlamlarına geldiğinde aralarında hiç bağ olmadığı için sesteştir. Ancak “masanın gözü” ile “insanın gözü” arasında biçim benzerliği (yan anlam) olduğu için sesteş değildir.
Eş Sesli Kelimeler Sözlüğü ve Örnek Cümleler Tablosu
Ortaokul düzeyinde en çok karşılaşılan eş sesli kelimelerin detaylı anlamları ve cümle örnekleri aşağıda listelenmiştir:
| Kelime | 1. Anlamı ve Cümle Örneği | 2. Anlamı ve Cümle Örneği | 3. Anlamı ve Cümle Örneği |
|---|---|---|---|
| Yüz | Çehre / Surat: Yüzünde tebessüm eksik olmuyordu. | Sayı (100): Sınavdan yüz puan almayı başardı. | Eylem (Yüzmek): Yazın denizde yüzmeyi çok severim. |
| Yaz | Mevsim: Bu yaz Antalya’ya tatile gideceğiz. | Eylem (Yazmak): Ödevlerini defterine özenle yazdı. | — |
| Gül | Çiçek Türü: Bahçedeki kırmızı gül çok güzel kokuyor. | Eylem (Gülmek): Anlattığı fıkraya herkes doyasıya güldü. | — |
| Kır | Arazi / Doğa: Hafta sonu kır yürüyüşüne çıktık. | Eylem (Kırmak): Elindeki bardağı yanlışlıkla kırdı. | Renk (Beyazlaşmış): Dedemin saçlarına kırlar düşmüştü. |
| Düş | Rüya / Hayal: Dün gece çok ilginç bir düş gördüm. | Eylem (Düşmek): Koşarken ayağı takıldı ve yere düştü. | — |
| Çay | İçecek: Sıcak bir bardak çay içip dinlendi. | Küçük Akarsu: Çayın kenarında piknik yaptık. | — |
| Saç | Vücut Bölümü (Kıl): Saçlarını tarayıp dışarı çıktı. | Eylem (Saçmak): Kuşlara yem saçmak için balkona indi. | Metal Levha: Evin çatısını ince saç ile kapladılar. |
| Yaş | Islak / Nemli: Islak çamaşırları kuruması için astı. | Ömür / Yaş Dönemi: Bu yıl otuz yaşına bastı. | — |
| Kaz | Hayvan Türü: Gölde yüzen kazları keyifle izledik. | Eylem (Kazmak): Bahçeye fidan dikmek için toprağı kazdı. | — |
| Bin | Sayı (1000): Kütüphanede bin kadar kitap vardı. | Eylem (Binmek): Otobüse binip okula gitti. | — |
| Sol | Yön: Dönemeçten sol tarafa sapmanız gerekiyor. | Eylem (Solmak): Vazodaki çiçekler sıcaktan soldu. | — |
| Yol | Güzergah / Cadde: Bu yol bizi merkeze götürür. | Eylem (Yolmak): Bahçedeki zararlı otları tek tek yoldu. | — |
Karıştırılan Kavramlar: Sesteş, Kökteş ve Yan Anlam Karşılaştırması
Sınavlarda öğrencilerin en çok karıştırdığı üç kavram arasındaki temel farklar şu şekildedir:
| Özellik | Eş Sesli (Sesteş) Sözcük | Ortak Kök (Kökteş) Sözcük | Yan / Mecaz Anlamlı Sözcük |
|---|---|---|---|
| Yazılış / Okunuş | Birebir aynı | Birebir aynı | Birebir aynı |
| Anlam İlişkisi | HİÇ YOKTUR | ANLAM BAĞI VARDIR | ANLAM BAĞI VARDIR |
| Örnek | Yüz (surat) / Yüz (100 sayısı) | Boya (isim) / Boyamak (fiil) | Göz (organ) / Çekmece gözü |
| Örnek Açıklaması | Anlamlar tamamen bağımsızdır. | Biri isim biri fiildir ancak ikisi de boya işiyle ilgilidir. | İnsan gözü ile çekmece gözü şekil/işlev bakımından bağlantılıdır. |
Uyarı: Kökteş kelimelerde (örneğin güreş sporu ile güreşmek eylemi) anlam ilişkisi devam ettiği için bu kelimeler sesteş olarak kabul edilemez.
Sesteş Kelimelerde Sınavda Karşınıza Çıkacak Tuzaklar
-
Düzeltme İşareti (\hat{}) Sesteşliği Bozar:
Yazılışında inceltme/düzeltme işareti bulunan sözcüklerin okunuşları aynı değildir. Bu nedenle sesteş sayılmazlar.- Kar (yağış türü) \neq Kâr (kazanç)
- Yar (uçurum) \neq Yâr (sevgili)
- Hala (babanın kız kardeşi) \neq Hâlâ (henüz)
-
Mecaz Anlam Sesteşlik Yaratmaz:
Bir kelimenin gerçek anlamı ile mecaz anlamı sesteşlik oluşturmaz.- “Elindeki kâğıdı yaktı.” (Gerçek anlam)
- “Sınavı kazanamayınca başını yaktı.” (Mecaz anlam) — Bu iki kullanım sesteş değildir, aynı kelimenin farklı anlam boyutlarıdır.
Özet Tablosu
| Kriter | Doğru Yaklaşım | Yanlış Yaklaşım |
|---|---|---|
| Sesteşlik Şartı | Yazılış aynı + Anlamlar tamamen farklı olmalı. | Sadece yazılışın aynı olması yeterlidir düşüncesi. |
| İnceltme İşareti | Şapkalı (\hat{}) kelimeler sesteş değildir. | Kar ile Kâr sözcüklerini sesteş saymak. |
| Yan Anlam Bağlantısı | Anlam bağı varsa sesteş değildir. | Masanın ayağı ile insanın ayağı sözcüklerini sesteş saymak. |
Sıkça Sorulan Sorular
1. “El” kelimesi sesteş bir kelime midir?
Evet, “el” kelimesi sesteştir. 1. Anlamı: Vücudun tutmaya yarayan organı (Elini yıkadı). 2. Anlamı: Yabancı, başkası (El ne derse desin). Bu iki anlam arasında hiçbir bağ yoktur.
2. “Yüz” kelimesinin kaç farklı sesteş anlamı vardır?
“Yüz” kelimesinin 4 temel sesteş anlamı vardır: İnsan çehresi (isim), 100 sayısı (isim), suda ilerlemek (fiil) ve bir şeyin derisini soymak (fiil).
3. Bir kelimenin isim ve fiil kökü olması onu sesteş yapar mı?
Eğer isim ve fiil anlamı arasında anlam bağı varsa o kelime kökteştir (örneğin: göç / göçmek). Eğer isim ve fiil anlamı arasında hiçbir bağ yoksa o kelime sesteştir (örneğin: gül çiçeği / gülmek eylemi).
Sesteş kelimeler konusunu pekiştirmek için 5 soruluk mini bir tarama testi hazırlamamı ister misin?