Yeni Müfredat Eş Sesli (sesteş) Kelimeler Sözlüğü Akılda Kalıcı Pratik Taktikler ve Kısa Yollar
Yeni Müfredat Eş Sesli (Sesteş) Kelimeler Sözlüğü: Akılda Kalıcı Pratik Taktikler ve Kısa Yollar
Önemli Noktalar
- Yazılış ve Okunuş Birebir Aynı Olmalıdır: Eş sesli kelimelerin hem harf dizilimi hem de okunuşu tamamen aynı, ancak anlamları birbirinden tamamen bağımsızdır.
- Şapka (Düzeltme) İşareti Sesteşliği Bozar: Okunuşları veya yazılışları şapka sembolüyle değişen kelimeler (örneğin kar ve kâr) eş sesli kabul edilmez.
- Mecaz Anlam Sesteşlik Yaratmaz: Bir kelimenin yan veya mecaz anlam kazanması yeni bir eş sesli yapı oluşturmaz.
Eş sesli (sesteş) kelimeler, yazılışları ve okunuşları birebir aynı olmasına rağmen anlamları birbirinden tamamen farklı olan sözcüklerdir. Türkçe dersinde ve MEB yeni müfredatında sıkça karşımıza çıkan bu kavram, kelimeler arasında kök veya anlam bağı bulunmaması temeline dayanır.
İçindekiler
- Eş Sesli (Sesteş) Kelime Nedir?
- MEB Müfredatına Göre Eş Seslilik Kuralları ve Püf Noktaları
- Akılda Kalıcı Pratik Taktikler ve Kısa Yollar
- En Çok Karşılaşılan Eş Sesli Kelimeler Sözlüğü
- Sık Yapılan Hatalar ve Sesteş Olmayan Kelimeler
- Özet Tablo
- Sıkça Sorulan Sorular
1. Eş Sesli (Sesteş) Kelime Nedir?
Eş sesli sözcükler, ses bakımından özdeş fakat anlam bakımından tamamen ayrı olan kelimelerdir. Bu kelimelerin kökenleri veya kullanım alanları farklı olduğu için cümle içerisindeki anlamları da tamamen değişir.
Örneğin “yüz” kelimesi; insan çehresi (surat), 100 sayısı, suda ilerleme eylemi veya bir hayvanın derisini çıkarma anlamlarına gelebilir. Bu dört kullanım arasında hiçbir anlam bağı olmadığı için yüz kelimesi sesteş bir kelimedir.
2. MEB Müfredatına Göre Eş Seslilik Kuralları ve Püf Noktaları
Ortaokul Türkçe müfredatında ve sınavlarda eş sesli kelimeler sorulurken dikkat edilen 3 temel kural bulunmaktadır:
- Tam Anlam Ayrımı: Kelimeler arasında temel anlam ilişkisi olmamalıdır.
- Düzeltme İşareti (Şapka) Kuralı: Düzeltme işareti alan sözcüklerde ses uzunluğu değiştiği için okunuş aynı sayılmaz.
- Mecaz ve Yan Anlam Engeli: “Masanın ayağı kırıldı” cümlesindeki “ayak” sözcüğü organ olan ayakla eş sesli değildir; gerçek anlamın yan anlamıdır.
Uyarı: Yazılışları benzeyen ancak üzerinde ^ (şapka) bulunan kelimeler eş sesli değildir.
- Kar (yağış türü) – Kâr (kazanç)
Sesteş Değil
- Hala (babanın kız kardeşi) – Hâlâ (henüz)
Sesteş Değil
3. Akılda Kalıcı Pratik Taktikler ve Kısa Yollar
Sınavlarda ve ödevlerde bir kelimenin sesteş olup olmadığını hızlıca anlamak için aşağıdaki 2 pratik yöntemi kullanabilirsiniz:
1. “Cümle Değiştirme ve Anlam Bağlantısı” Testi
Kelimeli iki farklı cümlede kullanın. Kelimenin kökeninde zihinsel bir ortaklık var mı kontrol edin:
- Örnek 1: “Köpeğe boğaz tasması taktı.” / “Çanakkale Boğazı çok güzeldir.”
- Test: İkisi de dar geçit/boyun anlamı taşıdığı için yan anlamdır, eş sesli değildir!
- Örnek 2: “Bahçedeki gül çok güzel kokuyor.” / “Onu görünce yüzü güldü.”
- Test: Çiçek olan gül ile gülmek eylemi arasında hiçbir bağ yoktur. Bu nedenle eş seslidir!
2. Eylem mi, İsim mi? Taktiği
Birçok eş sesli kelimede anlamlardan biri isim (nesne/kavram), diğeri ise fiil (iş/oluş/hareket) soyundadır:
- Yaz: Mevsim (İsim) / Yazmak (Fiil)
- Kır: Doğa alanı (İsim) / Kırmak (Fiil)
- Kaz: Hayvan (İsim) / Kazmak (Fiil)
Pro İpucu: Kelimeye “-mak / -mek” mastar eki getirebiliyorsanız ve bu durum kelimenin diğer anlamını tamamen değiştiriyorsa, o kelime yüksek ihtimalle eş seslidir.
4. En Çok Karşılaşılan Eş Sesli Kelimeler Sözlüğü
Aşağıda ortaokul müfredatında en sık sorulan eş sesli kelimeler ve örnek cümleleri yer almaktadır:
| Kelime | 1. Anlamı & Örnek Cümle | 2. Anlamı & Örnek Cümle | 3. Anlamı (Var ise) |
|---|---|---|---|
| Çay | İçecek: Sıcak bir çay içelim. | Akarsu: Kurbağalar çay kenarında toplanmıştı. | — |
| Yüz | Surat: Yüzünde tatlı bir tebessüm vardı. | Sayısı (100): Sınavdan yüz puan aldı. | Yüzmek Eylemi: Denizde saatlerce yüzdü. |
| Yaz | Mevsim: Yaz tatilinde köye gideceğiz. | Yazmak Eylemi: Defterine notlar yazdı. | — |
| Kır | Arazi/Doğa: Kırlarda özgürce koştuk. | Kırmak Eylemi: Elindeki bardağı yanlışlıkla kırdı. | Renk: Saçlarına kır düşmüştü. |
| Bağ | Meyve Bahçesi: Dedesinin üzüm bağı var. | İlişki/İp: Ayakkabısının bağı çözüldü. | — |
| Bin | Sayısı (1000): Kütüphanede bin kitap var. | Binmek Eylemi: Otobüse hızlıca bindi. | — |
| Yaş | Islaklık: Çamaşırlar henüz yaş. | Ömür Süresi: Yeni yaşına mutlulukla girdi. | — |
| Düş | Rüya: Gece güzel bir düş gördüm. | Düşmek Eylemi: Merdivenden düşmemeye dikkat et. | — |
| Sol | Yön: Sol taraftaki caddeden dönün. | Solmak Eylemi: Vazodaki çiçekler soldu. | — |
| Kat | Bina Bölümü: Dördüncü katta oturuyoruz. | Katlamak Eylemi: Elbiseleri güzelce katladı. | Eklemek: Yemeğe biraz daha tuz kat. |
| Ocak | Yılın İlk Ayı: Ocak ayında kar yağdı. | Ateş Yakılan Yer: Ocağın altını kapatmayı unutma. | — |
| Kız | Dişi Çocuk: Kız çocukları bahçede oynuyor. | Kızmak Eylemi: Öğretmen ödevsiz gelenlere kızdı. | — |
5. Sık Yapılan Hatalar ve Sesteş Olmayan Kelimeler
Ortaokul Türkçe sınavlarında ve LGS tarzı sorularda öğrencileri yanıltmak için sesteş gibi görünen fakat sesteş olmayan kelimeler sıkça sorulur.
Sesteş Gibi Görünen Ama Olmayan Durumlar
- Yansıma Kelimeler:
- “Çıt”, “pat”, “hav” gibi yansıma sesler eş sesli kabul edilmez.
- Zıt Anlamlı Kelimelerin Yanılsaması:
- Ak (Beyaz) sözcüğü eş seslidir (1. Beyaz rengi, 2. Akmak eylemi). Fakat Kara (Siyah) kelimesi renk anlamı ve toprak parçası (Kara parçası) anlamıyla eş sesliyken; ak ve kara kelimelerinin birbiriyle zıt anlamlı olması sesteşliklerini etkilemez.
- Düzeltme İşaretli Sözcükler:
- Yar (Uçurum) – Yâr (Sevgili)

- Şura (Şu yer) – Şûra (Danışma kurulu)

- Rüzgar (Yanlış yazım) – Rüzgâr (Esinti)

- Yar (Uçurum) – Yâr (Sevgili)
6. Özet Tablo
| Kavram | Özellik | Örnek | Sesteş mi? |
|---|---|---|---|
| Eş Sesli (Sesteş) | Yazılış aynı, anlamlar tamamen farklı | Yaz (Mevsim) / Yaz (Eylem) | |
| Mecaz / Yan Anlam | Yazılış aynı, anlamlar birbiriyle bağlantılı | Göz (Organ) / Çekmece gözü | |
| Şapkalı Kelimeler | Ses okunuşu ve sembolü farklı | Kar (Yağış) / Kâr (Kazanç) | |
| Çok Anlamlılık | Bir kelimenin zamanla yeni anlamlar kazanması | Baş (Kafa) / Satır başı |
7. Sıkça Sorulan Sorular
1. “Yüz” kelimesi kaç farklı eş sesli anlama sahiptir?
“Yüz” kelimesinin 4 temel sesteş anlamı vardır: İnsan yüzü (surat), 100 sayısı, suda yüzmek fiili ve bir hayvanın derisini yüzmek eylemi.
2. Pazar kelimesi eş sesli midir?
Evet, “pazar” kelimesi eş seslidir. Birinci anlamı haftanın bir günü (Pazar günü), ikinci anlamı ise sebze, meyve veya eşyaların satıldığı alışveriş yeridir (Haftalık pazar).
3. Yan anlamlı kelimeler neden sesteş sayılmaz?
Yan anlamlı kelimeler, kelimenin temel anlamından tamamen kopmamış, şekil veya işlev benzerliğiyle türetilmiş anlamlarıdır. Sesteşlikte ise anlamlar arasında en ufak bir mantık veya şekil bağı bulunmamalıdır.
Bu sözlükteki pratik taktikleri pekiştirmek için takıldığın ya da sesteş olup olmadığından emin olamadığın spesifik bir kelimeyi birlikte incelememi ister misin?