Sensizlik bir kuyuymuş onu aşamamişım
II. Bir yol buldum öteye geçerek gözlerinden
Ill. İşte yeni bir dünya peygamber sözlerinden
IV. Olüm bize ne uzak bize ne yakın ölüm
V. Ölümsüzlüğü tattık bize ne yapsın ölüm
A) Yalnız I
2af-
B) Yalnız lll
ank 2 46
Yukarıdaki altı çizili sözcüklerden hangileri birden çok
yapım eki alarak gövdeden türememiştir?1
i
E) II, Il ve V
y2pm ed
C) Il ve lll
Söele S
Yapım ve Çekim Ekleri: Birden Çok Yapım Eki Almayan Sözcükler
Gövdeden türeme kavramı, bir sözcüğün en az bir yapım eki alarak “gövde” durumuna gelmesi ve ardından en az bir yapım eki daha almasıdır. Soruda bizden birden çok yapım eki alarak gövdeden türememiş olan (yani ya hiç yapım eki almamış ya da sadece bir tane almış) sözcükleri bulmamız isteniyor.
ÇÖZÜM ADIMLARI:
Adım 1 — I. Cümledeki “Sensizlik” Sözcüğünün Analizi
- Kelime Kökü: Sen (Şahıs zamiri - İsim kökü)
- 1. Yapım Eki: -siz (İsimden isim yapım eki) → Gövde oluştu.
- 2. Yapım Eki: -lik (İsimden isim yapım eki) → Gövdeden türedi.
- Sonuç: Bu sözcük birden çok yapım eki almıştır.
Adım 2 — II. Cümledeki “Geçerek” Sözcüğünün Analizi
- Kelime Kökü: Geç- (Fiil kökü)
- Yapım Eki: -erek (Zarf-fiil eki)
- Not: Tüm fiilimsi ekleri yapım ekidir. Ancak burada sadece bir tane yapım eki vardır.
- Sonuç: Birden çok yapım eki almamıştır.
Adım 3 — III. Cümledeki “Sözlerinden” Sözcüğünün Analizi
- Kelime Kökü: Söz (İsim kökü)
- Çekim Eki: -ler (Çoğul eki)
- Çekim Eki: -i (İyelik eki)
- Çekim Eki: -n (Kaynaştırma)
- Çekim Eki: -den (Ayrılma durum eki)
- Sonuç: Bu sözcükte hiç yapım eki yoktur, sadece çekim ekleri almıştır. Dolayısıyla birden çok yapım eki almamıştır.
Adım 4 — IV. Cümledeki “Ölüm” Sözcüğünün Analizi
- Kelime Kökü: Öl- (Fiil kökü)
- Yapım Eki: -üm (Fiilden isim yapım eki)
- Sonuç: Sadece bir tane yapım eki almıştır. Birden çok yapım eki almamıştır.
Adım 5 — V. Cümledeki “Ölümsüzlüğü” Sözcüğünün Analizi
- Kelime Kökü: Öl- (Fiil kökü)
- 1. Yapım Eki: -üm (Fiilden isim yapım eki) → Gövde oluştu.
- 2. Yapım Eki: -süz (İsimden isim yapım eki) → Gövdeden türedi.
- 3. Yapım Eki: -lük (İsimden isim yapım eki)
- Çekim Eki: -ü (Belirtme durum eki)
- Sonuç: Birden çok yapım eki almıştır.
Adım 6 — Seçenek Karşılaştırması
- I. Sensizlik: 2 yapım eki (Türedi)
- II. Geçerek: 1 yapım eki (Türemedi - sadece bir tane)
- III. Sözlerinden: 0 yapım eki (Türemedi)
- IV. Ölüm: 1 yapım eki (Türemedi - sadece bir tane)
- V. Ölümsüzlüğü: 3 yapım eki (Türedi)
Soru kökünde altı çizili kelimeler tam belirtilmemiş olsa da, görsele ve seçeneklere baktığımızda II ve III numaralı sözcüklerin birden çok yapım eki almadığı (II’nin bir, III’ün sıfır) açıkça görülmektedir.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
CEVAP: C) II ve III
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
TEMEL KAVRAMLAR:
1. Yapım Eki
- Tanım: Eklendiği sözcüğün anlamını veya türünü değiştiren eklerdir.
- Bu soruda: “-siz”, “-lik”, “-erek”, “-üm” gibi ekler yeni anlamlar türetmiştir.
2. Gövdeden Türeme
- Tanım: Bir sözcüğün yapım eki almış haline “gövde” denir. Eğer bu gövdeye bir yapım eki daha gelirse sözcük “gövdeden türemiş” olur.
SIK YAPILAN HATALAR:
Çekim Eklerini Yapım Eki Sanmak
- Yanlış: “Sözlerinden” kelimesindeki “-ler” ekini yapım eki sanmak.
- Doğru: Çoğul, iyelik ve hal ekleri çekim ekidir, kelimenin anlamını değiştirmez.
“Gövdeden türeme” konusunu daha iyi pekiştirmek için “Gözlemcilik” kelimesini eklerine ayırmamı ister misin?
IV. kelime uzak
{Uzak Sözcüğünün Yapısal Analizi}
Nursis, IV. cümledeki “uzak” sözcüğünü belirttiğin için bu kelimenin yapısını ve neden birden çok yapım eki almadığını detaylıca inceleyelim.
{KULLANILAN KURAL:}
Bir sözcüğün gövdeden türemesi için en az iki adet yapım eki alması gerekir. İlk yapım ekiyle kelime “gövde” olur, ikinci yapım ekiyle “gövdeden türemiş” sayılır.
{ÇÖZÜM ADIMLARI:}
Step 1 — {Kelime Kökenini Bulma}
“Uzak” kelimesinin kökü, “uzun, mesafe” anlamlarına gelen ve Eski Türkçeden beri kullanılan uz- fiil köküdür. (Bugün “uzatmak”, “uzamak” kelimelerinde de aynı kökü görürüz.)
Step 2 — {Ekin İşlevini Belirleme}
- Kelime Kökü: Uz- (Fiil Kökü)
- 1. Yapım Eki: -ak (Fiilden İsim Yapım Eki)
- Sonuç: Uz- + -ak = Uzak
Step 3 — {Yapı Bakımından Değerlendirme}
Bu sözcükte sadece bir adet yapım eki bulunmaktadır. Kelime “uz-” kökünden “uzak” gövdesine dönüşmüştür. Ancak üzerine ikinci bir yapım eki gelmediği için bu sözcük gövdeden türememiştir.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
{SONUÇ:} Uzak sözcüğü sadece bir yapım eki aldığı için “birden çok yapım eki alarak gövdeden türememiş” kategorisine girer.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
{TEMEL KAVRAMLAR:}
1. {Gövde}
- {Tanım:} Kelimenin köküne bir tane yapım eki getirilmiş halidir.
- {Bu örnekte:} “Uzak” kelimesi artık bir gövdedir.
2. {Gövdeden Türeme}
- {Tanım:} Gövde halindeki bir kelimenin tekrar yapım eki almasıdır.
- {Örnek:} “Uzak-laş-mak” (Burada “-laş” eki geldiği için gövdeden türemiş olurdu).
{SIK YAPILAN HATALAR:}
{Kökü Yanlış Ayırmak}
- {Yanlış:} “Uzak” kelimesini kök halinde (basit) sanmak.
- {Doğru:} Kelime “uz-” kökünden türemiş yapılı bir kelimedir.
- {Neden:} Anlamsal olarak “uzamak” ve “uzunluk” ile mesafe ilişkisi vardır.
{Hızlı Kontrol:}
Sorudaki diğer kelimelerle karşılaştırdığımızda:
- Sensizlik: Sen-siz-lik (2 Yapım Eki - Gövdeden türemiş )
- Uzak: Uz-ak (1 Yapım Eki - Gövdeden türememiş )
“Uzak” kelimesine -laş eki getirerek onu nasıl gövdeden türetilmiş hale getirebileceğimizi örneklendirmemi ister misin?