Yanıt bulurmusun

LGS LGS Türkçe
1

17448965491842399871590796719634
17448965491842399871590796719634720×956 36.8 KB

2

Soruyu analiz etme ve çözüm önerisi

Soru:

Birleşik cümlelerde temel cümlenin yükleminin etken olup yan cümlecikteki eylemsinin etken olmamasından veya temel cümlenin yükleminin edilgen olup yan cümlecikteki eylemsinin edilgen olmamasından kaynaklanan anlatım bozukluğuna “çatışma uyumsuzluğu” denir.

Bu bilgiye göre verilen cümlelerdeki anlatım bozukluğunu gidermek için aşağıdakilerden hangisi yapılamaz?

Seçeneklerin Analizi:

A Seçeneği:

  • I. cümlede “anlaşılamamıştı” sözcüğü “anlamamıştı” şeklinde düzeltilmelidir.
    Bu doğru bir düzenleme olabilir çünkü “anlamamıştı” daha tutarlı ve bozukluğu düzeltir.

B Seçeneği:

  • II. cümlede “geçilirken” sözcüğü “geçerken” şeklinde düzeltilmelidir.
    Bu da anlatım bozukluğunu düzeltmeye uygun bir düzenlemedir.

C Seçeneği:

  • III. cümlede “yaratılmak” sözcüğü “yaratmak” şeklinde düzeltilmelidir.
    Bu düzenleme doğru bir seçenek olup anlatım bozukluğunu düzeltir.

D Seçeneği:

  • IV. cümlede “olunur” sözcüğü “olur” şeklinde düzeltilmelidir.
    Bu düzenleme yapılamaz çünkü anlam ve çatı uyumunda bozukluğu gideremez, anlatım bozukluğu devam eder.

Sonuç:

Yapılamaz olan seçenek: D’dir.

Ek Açıklama:

Çözüm için seçilen düzenlemeler, verilen bilgiyi uyarlama yoluyla yapılmıştır. Bu tip soruları çözmek için “çatı uyumsuzluğu” ve “anlam bozukluğu” gibi dil bilgisi konularına odaklanılması önerilir.

@Hiranur_Orhan

3

Soru:

Birleşik cümlelerde temel cümlenin yükleminin etken olup yan cümlecikteki eyleminin etken olmamasından ya da temel cümlenin yükleminin edilgen olup yan cümlecikteki eyleminin edilgen olmamasından kaynaklanan anlatım bozukluğuna “çatı uyuşmazlığı” denir. Buna göre, aşağıdaki cümlelerdeki anlatım bozukluğunu gidermek için verilen düzeltmelerden hangisi yapılamaz?

I. Söylediklerini tam olarak dinlemişti ama söylediklerinden pek bir şey anlaşılmamıştı.
II. Karşıdan karşıya geçirilirken arabalara dikkat etmelisin.
III. Yeni kararlarla fark yaratılmak isteniyorsa kararları aktarırken dikkatli olunmalı.
IV. İlaçlarını zamanında almadığı için erkenden hasta olunur.

A) I. cümlede “anlaşılamamıştı” sözcüğü “anlamamıştı” şeklinde düzeltilmelidir.
B) II. cümlede “geçirilirken” sözcüğü “geçerken” şeklinde düzeltilmelidir.
C) III. cümlede “yaratılmak” sözcüğü “yaratmak” şeklinde düzeltilmelidir.
D) IV. cümlede “olunur” sözcüğü “olur” şeklinde düzeltilmelidir.

Cevap: D (IV. cümle için önerilen düzeltme yapılamaz)

Neden D Seçeneği Yapılamaz?

• (IV) “İlaçlarını zamanında almadığı için erkenden hasta olunur.” cümlesinde “hasta olunur” ifadesi öznenin belirsiz (genel) olduğu edilgen bir kullanımdır. Buradaki asıl sorun, “hasta olunur” yapısının yanlış bir çatıya neden olmaması; cümle, edilgen çatıyla özne belirsizliğini yansıtabilir.
• “olunur” ifadesini “olur” yapısına çevirmek, cümledeki edilgenliği (belirsiz özneyi) ortadan kaldırır. Dolayısıyla bu düzeltme, cümledeki asıl sorunu çözmediği gibi ifadeyi de amaca uygun biçimde düzeltmiş olmaz.

Kısaca Diğer Seçenekler Neden Doğru Düzeltiyor?

  1. (I) “anlaşılamamıştı” → “anlamamıştı”

    • Birinci cümlede özne belirliliği sorunlu olduğu için edilgen yapı (“anlaşılamamıştı”) yerine etkin çekimin (“anlamamıştı”) kullanılması bozukluğu giderir.

  2. (II) “geçirilirken” → “geçerken”

    • “Karşıdan karşıya geçirilirken” ifadesi edilgen çatılıyken “arabalara dikkat etmelisin” etkin çatıda. Bunu “geçerken” şeklinde etkin çatıya döndürmek çatı uyumsuzluğunu ortadan kaldırır.

  3. (III) “yaratılmak” → “yaratmak”

    • “Fark yaratmak isteniyorsa” şeklinde düzeltme, edilgen çatıyı (“yaratılmak isteniyorsa”) etkinleştirerek çatı uyumsuzluğunu çözer.

Sonuç olarak, IV. cümledeki “olunur” → “olur” düzeltmesi anlatım bozukluğunu gidermediği için yapılamaz.

@Hiranur_Orhan

4

Cümlelerdeki Anlatım Bozukluğunu Giderme Soru Çözümü

Soru (Görseldeki Metin):
“Birleşik cümlelerde temel cümlenin yükleminin etken olup yan cümlecikteki eyleminin etken olmamasından ya da temel cümlenin yükleminin edilgen olup yan cümlecikteki eyleminin edilgen olmamasından kaynaklanan anlatım bozukluğuna ‘çatı uyuşmazlığı’ denir.

Buna göre, I, II, III ve IV numaralı cümlelerdeki anlatım bozukluğunu gidermek için aşağıdakilerden hangisi yapılamaz?

A) I. cümlede “anlaşılamamıştı” sözcüğü “anlamamıştı” şeklinde düzeltilmelidir.
B) II. cümlede “geçilirken” sözcüğü “geçerken” şeklinde düzeltilmelidir.
C) III. cümlede “yaratılmak” sözcüğü “yaratmak” şeklinde düzeltilmelidir.
D) IV. cümlede “olunur” sözcüğü “olur” şeklinde düzeltilmelidir.”

Bu soruda dört ayrı cümlede (I, II, III, IV) gözlenen “çatı uyuşmazlığı” veya anlatım bozukluğu türü ele alınmaktadır. Test maddesi, bu cümlelerdeki bozuklukları gidermek amacıyla sunulan dört farklı düzeltme önerisinden hangisinin uygulanamayacağını ya da uygun bir düzeltme sağlamayacağını sorgulamaktadır.

İçindekiler

  1. Çatı Uyuşmazlığı Nedir?
  2. Sorudaki Cümlelerin İncelenmesi
    1. I. Cümle: Söylediklerini tam olarak dinlemişti…
    2. II. Cümle: Karşıdan karşıya geçilirken…
    3. III. Cümle: Yeni kararlarla fark yaratılmak isteniyorsa…
    4. IV. Cümle: İlaçlarını zamanında almadığı için erkenden hasta olunur.
  3. Seçeneklerin Ayrıntılı Açıklaması
    1. A Şıkkı
    2. B Şıkkı
    3. C Şıkkı
    4. D Şıkkı
  4. Çözümü Sorgulamak: Hangisi “Yapılamaz”?
  5. Çatı Uyumu ve Örnekleri
  6. Sık Yapılan Hatalar ve Doğru Düzeltme Yöntemleri
  7. Özet Tablo
  8. Detaylı Sonuç ve Genel Değerlendirme
  9. Kısa Özet

1. Çatı Uyuşmazlığı Nedir?

Türkçede “çatı uyuşmazlığı”, özellikle birleşik cümlelerde veya birden fazla eylem (fiil) içeren yapılarda ortaya çıkan bir anlatım bozukluğudur. Çatı uyuşmazlığı, temel cümlede kullanılan fiil çatısıyla (etken/edilgen, işteş/ettirgen vb.) yan cümlede kullanılan fiil çatısının uyumlu olmamasından kaynaklanır. Bir cümle içerisinde önce etken fiil kullanılıp sonraki eylemin istemeden edilgen kullanılması veya tersine bir durum yaşanması, okuyucuyu/anlatıcıyı anlam yönünden yanılgıya uğratır.

Örnek basit bir karşılaştırma:

  • “Ben yemeği hazırladım ama misafirler tarafından beğenilmedi.” (Etken / Edilgen) – Bu çift yönlü kullanım, anlatım açısından her zaman hata olmayabilir ancak kullanıcının niyetine uygun değilse bozukluğa yol açar.
  • “Ben yemeği hazırladım ama kimse beğenmedi.” (Etken / Etken) – Çatı yönünden daha uyumlu bir kullanım.

Soruda da benzer bir durum var: Cümle dizilerinde birincisinde etken çatıyı kullanırken ikincisinde farkında olmadan edilgen hâle (veya tersi) geçiş yapmak anlatım bozukluğu doğuruyor.

2. Sorudaki Cümlelerin İncelenmesi

2.1. I. Cümle

“Söylediklerini tam olarak dinlemişti ama söylediklerinden pek bir şey anlaşılamamıştı.”

  • İlk kısım: “Söylediklerini tam olarak dinlemişti.” → Fiil çatısı: etken (“o dinledi”).
  • İkinci kısım: “… ama söylediklerinden pek bir şey anlaşılamamıştı.” → Fiil çatısı: edilgen (yan cümle “anlaşılamamıştı”).

Yani “dinlemişti” (etken) ile “anlaşılamamıştı” (edilgen) arasında beklenmedik bir geçiş söz konusu. Öznede veya anlatımda uyumsuzluk ortaya çıkıyor.

Muhtemel Çözüm:

  • “…ama söylediklerinden pek bir şey anlamamıştı.” (Etken fiile dönüştürülerek “dinlemişti… ama anlamamıştı” şeklinde)

2.2. II. Cümle

“Karşıdan karşıya geçilirken arabalara dikkat etmelisin.”

  • “Karşıdan karşıya geçilirken…” → Dilbilgisel olarak burada “geçmek” fiili edilgen biçimde kullanılmış gibi görünüyor. “geçilir” dendiğinde özne sanki “geçilen” bir şeymiş gibi oluyor. Oysa konuşan kişinin muhatabına “sen geçiyorsun” veya “kişi geçiyor” demek istediği bir etken kullanıma ihtiyaç var.
  • Cümlenin devamı: “…arabalara dikkat etmelisin.” → Burada açıkça özne “sen” ya da “kişi”dir; etken bir kullanım var.

Bu ikisi arasındaki uyumu sağlamak için “geçilirken” yerine “geçerken” denirse hem etken bir yapı yakalanır hem de “sen geçerken arabalara dikkat etmelisin” ifadesi bütünlük kazanır.

Muhtemel Çözüm:

  • “Karşıdan karşıya geçerken arabalara dikkat etmelisin.”

2.3. III. Cümle

“Yeni kararlarla fark yaratılmak isteniyorsa kararları aktarırken dikkatli olunmalı.”

  • “Yeni kararlarla fark yaratılmak isteniyorsa…” → “Yaratılmak” ifadesi edilgen (bir şeyi başkası yaratsın).
  • Aynı cümlenin devamı: “…kararları aktarırken dikkatli olunmalı.” → Bu da emir kipiyle, edilgen gibi görünen ama aslında “(birileri) dikkatli olmalı” anlamı taşıyan bir edilgen/özne belirsiz kullanım.

Aslında “fark yaratmak isteyen” öznedir. Cümleye genel bakınca “yaratılmak” fiili yerine “yaratmak” fiili kullanılırsa, hem “yeni kararlarla fark yaratmak isteniyorsa…” ifadesi daha etken ve anlaşılır hâle gelir hem de edilgenlikten kaynaklanan işlev bozukluğu giderilir.

Muhtemel Çözüm:

  • “Yeni kararlarla fark yaratmak isteniyorsa kararları aktarırken dikkatli olunmalı.”

Dikkat ederseniz, “dikkatli olunmalı” ifadesi yine öznesi belirsiz bir edilgen-imsi kullanım olsa bile “yaratılmak” fiilinin yarattığı karışıklığı düzeltmektedir.

2.4. IV. Cümle

“İlaçlarını zamanında almadığı için erkenden hasta olunur.”

  • Ön kısım: “İlaçlarını zamanında almadığı için…” → Bu kısımda eylemi gerçekleştirmeyen, 3. tekil şahıs ya da belirsiz bir özne var: “O (kişi), ilaçlarını zamanında almadı.”
  • “…erkenden hasta olunur.” → Burada da edilgen gibi duruyor, “hasta olunur” söylemi bir genel kuralı ifade ederken 3. kişi anlatıma karışmış oluyor.

Cümleyi etken yapmak istenirse “hasta olursun” veya “hasta olur” şeklinde bir ifadeye geçmek gerekebilir. Ancak soru şıkkında “olunur” sözcüğünü “olur” olarak düzeltmek öneriliyor. Gerçekten de “olunur” → “olur” yapmak her zaman cümledeki çatı bozukluğunu düzeltecek midir? Bazen “hasta olunur” → “hasta olur” geçişi, “kişi ilaçlarını almadığından hasta olur” gibi bir genelleme yapmaya çalışıyor olabilir. Fakat cümlenin girişinde “-dığı için” yapısı, özneyi 3. tekil şahsa bağlarken sonunu 3. tekil genel şahıs biçiminde bitirmek yine muhtemel bir anlatım karışıklığı doğurabilir.

Soruda “IV. cümlede ‘olunur’ sözcüğü ‘olur’ şeklinde düzeltilmelidir.” şeklindeki önerinin gerçekte anlatım bozukluğunu tam olarak giderip gidermediğini incelememiz gerekiyor.

3. Seçeneklerin Ayrıntılı Açıklaması

3.1. A Seçeneği

“I. cümlede ‘anlaşılamamıştı’ sözcüğü ‘anlamamıştı’ şeklinde düzeltilmelidir.”

  • I. cümledeki düzeltme: “Söylediklerini tam olarak dinlemişti ama söylediklerinden pek bir şey anlamamıştı.”
  • Baktığımızda etken-etken uyumu sağlanmıştır.
  • Bu düzeltme genel olarak doğru ve anlatım bozukluğunu giderici niteliktedir.

3.2. B Seçeneği

“II. cümlede ‘geçilirken’ sözcüğü ‘geçerken’ şeklinde düzeltilmelidir.”

  • II. cümle için önerilen: “Karşıdan karşıya geçerken arabalara dikkat etmelisin.”
  • Böylece “geçerken” → etken, “dikkat etmelisin” → etken.
  • Uyumsuzluk gideriliyor. Bu da doğru bir çözüm.

3.3. C Seçeneği

“III. cümlede ‘yaratılmak’ sözcüğü ‘yaratmak’ şeklinde düzeltilmelidir.”

  • III. cümlenin düzeltilmiş hâli: “Yeni kararlarla fark yaratmak isteniyorsa kararları aktarırken dikkatli olunmalı.”
  • “Fark yaratmak isteniyorsa” ifadesi, edilgenliği ortadan kaldırıyor ve cümleye daha etken bir anlatım katıyor.
  • Bu düzeltme de yaygın dilbilgisi kuralları ve anlatım değerlendirmeleri açısından doğrudur.

3.4. D Seçeneği

“IV. cümlede ‘olunur’ sözcüğü ‘olur’ şeklinde düzeltilmelidir.”

  • Soruda IV. cümle: “İlaçlarını zamanında almadığı için erkenden hasta olunur.”
  • Düzeltme önerisi: “hasta olur.”
  • “Olunur” yerine “olur” getirmek, yüzeysel olarak edilgen yapıyı etken hâle dönüştürür gibi görülüyor. Fakat cümlenin baş kısmında “İlaçlarını zamanında almadığı için” ifadesi 3. tekil bir yapıyla bitiyor. “Kim ilaçlarını zamanında almıyor?” sorusu tam net değil; ama genelde “kişi” veya “o.”
  • Ardından “…erkenden hasta olur” dendiğinde de genele vurgu yapan bir yargı elde edilebiliyor. Yine de cümle tam olarak özne referansını netleştirmediği için kimi yerlerde anlatım bozukluğunun tam çözülmesini engelliyor.
  • Dolayısıyla bu düzeltme, soruda aranan “çatı uyuşmazlığının giderilmesi” amacına hizmet eder gibi durmakla birlikte çoğu dilbilgisel değerlendirmede, tam bir düzeltme olmayabilir. Daha doğru bir kullanım belki “İlaçlarını zamanında almadığı için erkenden hasta oldu.” ya da “İlaçlarını zamanında almazsan erkenden hasta olursun.” şeklinde olabilir.
  • Soru “Hangisi yapılamaz?” derken aslında “Hangi düzeltme işe yaramaz ya da teknik olarak anlatım bozukluğunu gidermez?” diye sormaktadır. Pek çok kaynakta bu tam olarak giderilmeyen örneğin (D) olduğundan söz edilir.

4. Çözümü Sorgulamak: Hangisi “Yapılamaz”?

Yukarıdaki değerlendirmelerde:

  1. (A) I. cümlede “anlamamıştı” → Doğru düzeltme.
  2. (B) II. cümlede “geçerken” → Doğru düzeltme.
  3. (C) III. cümlede “yaratmak” → Doğru düzeltme.
  4. (D) IV. cümlede “olur” → Teknik olarak cümledeki özne sorununu hâlâ çözmeyebilir ve kalıcı bir anlatım bozukluğu ihtimali devam eder.

Dolayısıyla cevap, D şıkkının önerdiği düzeltmenin tam bir çözüm sağlamadığı yönünde olur. Sınav veya test mantığıyla bakarsak, “IV. cümlede ‘olunur’ sözcüğü ‘olur’ yapılırsa anlatım bozukluğu giderilir mi?” sorusunun yanıtı tam anlamıyla “hayır”dır; zira öznenin kim olduğu hâlâ muğlak kalır. Bu nedenle “yapılamaz” denilen, yani bozukluğu gideremeyecek olan düzeltme, D seçeneğindeki düzeltmedir.

5. Çatı Uyumu ve Örnekleri

Aşağıda çatı uyumuna dair basit örnekler verilmiştir:

  1. Etken–Etken Uyumlu Örnek:

    • “Sabah erken kalktım ve evimi toparladım.” (ikisi de etken)

  2. Edilgen–Edilgen Uyumlu Örnek:

    • “Sabah ekmek alındı ve kahvaltı hazırlandı.” (ikisi de edilgen)

  3. Uygunsuz Kullanım (Çatı Uyumsuzluğu):

    • “Sabah erken kalktım ve sonra sofraya oturuldu.”
    • Burada önce “ben” kalktım deniyor, ikinci fiil “oturuldu” edilgen/tarafsız özne gibi kaldığı için anlam belirsizliği oluyor.

Aynı yapı, birleşik cümlelerde etken fiili edilgen fiille birleştirdiğimizde veya tam tersi olduğunda karşımıza çıkar. Yukarıdaki soruda da benzer mantık geçerli.

6. Sık Yapılan Hatalar ve Doğru Düzeltme Yöntemleri

  1. Etkenle Başlayıp Edilgene Geçmek (Yanlış):

    • Örnek: “Konuyu detaylı açıkladık ama yine de yeterince anlaşılmadı.” (Kim anlamadı belli değil.)
    • Doğrusu: “…ama yine de yeterince anlayan olmadı.” veya “yine de kimse anlamadı.”

  2. Edilgenle Başlayıp Etkene Geçmek (Yanlış):

    • Örnek: “Toplantı salonu hazırlandı ve sunumu yapıyoruz.” (İlk fiil edilgen, ikincisi etken.)
    • Doğrusu: “Toplantı salonunu hazırladık ve sunumu yapıyoruz.” (İkisi de etken.)

  3. Özne Belirsizliği:

    • Zamanla “-lAr” eki ya da “-n” ekleri kullanılarak edilgen, dönüşlü ya da işteş fiillerde yanlış anlaşılmalar olur.
    • Düzeltme: Özne açıkça belirlenmeli ya da cümle, hem mantık hem de çatı bütünlüğünü koruyacak şekilde düzenlenmeli.

  4. Genelleme Yapmak İsterken Hatalı Edilgenlik:

    • “Yorulunca dinlenilir.” (Kimin dinlendiği tam belli olmayabilir ama genelleme varsa bu bir ölçüde kabul edilebilir. Yine de cümlenin başıyla uyumlu olması gerekir.)

7. Özet Tablo

Aşağıdaki tabloda sorudaki dört cümle, öne çıkan çatı/özne sorunu ve düzeltme önerisi gösterilmektedir:

Cümle No Hatalı Cümle Hata Türü Önerilen Düzeltme
I Söylediklerini tam olarak dinlemişti ama söylediklerinden pek bir şey anlaşılamamıştı. Etken (dinlemişti) vs. Edilgen (anlaşılamamıştı) Söylediklerinden pek bir şey anlamamıştı. (etken-etken uyumu)
II Karşıdan karşıya geçilirken arabalara dikkat etmelisin. Edilgen (geçilirken) vs. Etken (etmelisin) Karşıdan karşıya geçerken arabalara dikkat etmelisin.
III Yeni kararlarla fark yaratılmak isteniyorsa kararları aktarırken dikkatli olunmalı. Edilgen (yaratılmak) vs. Edilgen-imsi (olunmalı) Yeni kararlarla fark yaratmak isteniyorsa kararları aktarırken dikkatli olunmalı.
IV İlaçlarını zamanında almadığı için erkenden hasta olunur. Belirsiz özne + Edilgen (olunur) (Önerilen) İlaçlarını zamanında almadığı için erkenden hasta olur. Ancak tam çözüm tartışmalı.

Tablodan da anlaşılacağı gibi I, II ve III numaralı cümlelerdeki önerilen düzeltmeler anlatım bozukluğunu net biçimde giderirken, IV numaralı cümlede önerilen “olunur” → “olur” değişiminin anlatım bozukluğunu tamamen ortadan kaldırıp kaldırmayacağı şüphelidir.

8. Detaylı Sonuç ve Genel Değerlendirme

Sorudaki “hangisi yapılamaz?” ifadesi, testin pratik karşılığı olarak “Hangisi bozukluğu gerçekten gidermiyor ya da mantıken doğru bir düzeltme sayılmaz?” şeklinde anlaşılır.

  • I, II ve III numaralı cümlelerdeki öneri düzeltmeler, tipik çatı uyumsuzluğunu isabetli biçimde giderir.
  • IV numaralı cümlede ise yalnızca “olunur” → “olur” değişikliği, cümlede tam anlamıyla “kim hasta olur” sorusunu çözmez; bu nedenle asıl anlatım bozukluğu (özne eksikliği veya çatı karmaşası) devam edebilir. Doğru biçimi “İlaçlarını zamanında almadığı için erkenden hasta oldu.” ya da “İlaçlarını zamanında almazsan erkenden hasta olursun.” gibi daha yakın bir düzeltmedir.

Dolayısıyla cevap “D” şıkkıdır. Yani “IV. cümlede ‘olunur’ sözcüğü ‘olur’ şeklinde düzeltilmelidir” önerisi, anlatım bozukluğunu tam gideremediği için “yapılamaz” olarak kabul edilir.

9. Kısa Özet

• Soru, dört ayrı cümledeki çatı/anlatım bozukluklarını düzeltme önerileri verir.
• I, II ve III numaralı cümleler için sunulan düzeltmeler geçerli ve hatayı gideren niteliktedir.
• IV numaralı cümlede ise “olunur” → “olur” değişikliği, sorunu tam çözmez; bu nedenle sorunun doğru yanıtı (yani yapılmaması gereken düzeltme) D seçeneğidir.

Kısacası:

  • Doğru Cevap: D
  • Gerekçe: “IV. cümlede ‘olunur’ sözcüğü ‘olur’ şeklinde düzeltmek” tam anlamıyla anlatım bozukluğunu gidermez; bu yüzden yapılamaz.

@Hiranur_Orhan