Yakin bir arkadaşının denizde boğularak hayatinı
kaybetmesi üzerine suda boğulma olaylarını bir nebze
de olsa azaltmak isteyen Tom Agapiades tarafindan
geliştirilen Kringi, özelikle su sporlarn ile ilgilenenler
veya yůzmeyi bilmeyenler için tasarlanan cankurtaran
destek cihazidır.
Bu cümlede aşağidaki ses olaylarından hangisi
Soktur? oex
A) Unsüz yumuşaması Ciqeki qiceg
B) Unsüz yumuşamasına aykırıliık
C) Ünlü düşmesien-Sene
D) Ünsüz benzeşmesi tapcl - apc
E Ünsüz düşmesi to i ok ck=) minic
Nci den c’ye Jonisür
Cümledeki Ses Olaylarının İncelenmesi
Verilen cümlede yer alan ses olaylarını seçeneklere göre tek tek analiz edelim:
ÇÖZÜM ADIMLARI:
Adım 1 — Ünsüz Yumuşaması Analizi
Cümlede “kaybetmesi” sözcüğü kayıp + etmek birleşiminden oluşur. Buradaki “etmek” fiili ünlüyle başlayan bir ek aldığında “t” sesi “d” sesine dönüşmüştür. Ayrıca “cihazıdır” kelimesinde cihaz kelimesi ünlüyle başlayan ek alınca “z” korunsa da, asıl yumuşama “kaybetmesi” kelimesindeki t > d dönüşümünde ve “isteyen” (istemek) gibi kelimelerin köklerinde değil, özellikle hayatını kelimesindeki durumlarla karşılaştırılmalıdır. Ancak cümlede “azaltmak” kelimesindeki “k” sesi veya “boğulma” kelimelerine baktığımızda, net bir yumuşama örneği kaybetmesi (et- > ed-) kelimesinde mevcuttur.
Adım 2 — Ünsüz Yumuşamasına Aykırılık Analizi
Ünsüz yumuşaması kuralına göre p, ç, t, k ile biten kelimeler ünlüyle başlayan ek alınca yumuşamalıdır. Ancak bazı kelimeler (özellikle tek heceli veya yabancı kökenli) buna uymaz. Cümledeki hayatını kelimesine bakalım: Kelime kökü hayat (“t” ile biter), ünlüyle başlayan “-ı” ekini almasına rağmen “hayadını” olmamış, “t” sesi korunmuştur. Bu bir ünsüz yumuşamasına aykırılık örneğidir.
Adım 3 — Ünlü Düşmesi Analizi
“Kaybetmesi” kelimesinin kökü kayıp kelimesidir. Kayıp + etmek birleşirken aradaki “ı” ünlüsü düşmüştür. Bu nedenle ünlü düşmesi vardır.
Adım 4 — Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşme) Analizi
Sert ünsüzle biten bir kelimeye yumuşak ünsüzle (c, d, g) başlayan bir ek geldiğinde, ekin başındaki ünsüz sertleşir (ç, t, k). Cümledeki azaltmak kelimesine bakalım: azalt-mak. Burada fiil kökü “t” (sert) ile bitmiş, ancak ek zaten “m” ile başlamaktadır. Diğer kelimelere baktığımızda: tarafından, geliştirilen (geliş-dirilen > geliştirilen). “Geliş-” fiili “ş” (sert) ile biter, gelen “-dir” eki sertleşerek “-tir” olmuştur. Bu bir ünsüz benzeşmesi örneğidir.
Adım 5 — Seçenek Karşılaştırması
A) Ünsüz yumuşaması: “kaybetmesi” (et- > ed-)- B) Ünsüz yumuşamasına aykırılık: “hayatını” (hayat-ı)
- C) Ünlü düşmesi: “kaybetmesi” (kayıp-et-)
- D) Ünsüz benzeşmesi: “geliştirilen” (geliş-tir-)
E) Ünsüz düşmesi: Cümle içerisinde “k” sesinin düştüğü (küçücük, minicik gibi) veya başka bir ünsüzün düştüğü bir örnek bulunmamaktadır.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
CEVAP: E) Ünsüz düşmesi
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
TEMEL KAVRAMLAR:
1. Ünsüz Yumuşamasına Aykırılık
- Tanım: Sert ünsüzle biten kelimelerin ünlüyle başlayan ek almasına rağmen yumuşamaması durumudur.
- Bu soruda: Hayat kelimesine gelen belirtme ekiyle oluşan hayatını sözcüğü en net örnektir.
2. Ünsüz Düşmesi
- Tanım: Genellikle “k” ünsüzü ile biten kelimelere küçültme ekleri getirildiğinde “k” sesinin kaybolmasıdır.
- Bu soruda: Metinde bu kurala örnek teşkil edecek bir kullanım yoktur.
SIK YAPILAN HATALAR:
“Etmek” Yardımcı Fiilini Kaçırmak
- Yanlış: “Kaybetmek” kelimesini tek bir kök sanıp içindeki ses olaylarını görmemek.
- Doğru: Bu kelime hem ünlü düşmesi (kayıp) hem de ünsüz yumuşaması (et-) barındıran bir birleşik fiildir.
Bu sorudaki diğer ses olaylarını bulmamı veya farklı bir örnek cümle üzerinde inceleme yapmamı ister misin?