Soru:
Uygur Kağanlığı, Göktürk Devleti’nin sahip olduğu mirasın üzerine kurulduğu için bozkır kültürünün geleneğini sürdürmüştür. Ancak, zamanla Çinlilerle fazla yakınlaşmaları, Maniheizm’in ülkede kabul görmesi hayat tarzlarını eskisine göre değiştirmelerine neden olmuştur.
Aşağıdakilerden hangisi bu değişimin sonuçları arasında gösterilemez?
A) Kut anlayışının benimsenmesi
B) Yerleşik yaşama geçilmesi
C) Dinî mabetlerin yapılması
D) Tarıma dayalı üretime ağırlık verilmesi
E) Yazılı hukuk kurallarının hazırlanması
Cevap: A şıkkı
Açıklama:
Uygur Kağanlığı’nın zamanla Çin etkisi ve Maniheizm’i kabul etmesiyle birlikte aşağıdaki değişiklikler görülmüştür:
- Yerleşik yaşama geçilmesi (B şıkkı): Çin şehir planlaması ve ticaret yolları Uygurları kent kültürüne yöneltmiş, sabit yerleşim merkezleri oluşturmuşlardır.
- Dinî mabetlerin yapılması (C şıkkı): Maniheizm başta olmak üzere farklı inançları yaşatmak için tapınaklar ve manastırlar inşa edilmiş; dini mimari örnekleri ortaya çıkmıştır.
- Tarıma dayalı üretime ağırlık verilmesi (D şıkkı): Sulama kanalları, bağ-bahçe düzenlemeleri ve hayvancılıkla birlikte ziraî faaliyetler önem kazanmıştır.
- Yazılı hukuk kurallarının hazırlanması (E şıkkı): Çin hukuk geleneğinden esinlenerek kadim törelerin yanında yazılı hukuk metinleri hazırlanmış, kurallar resmî belgeler haline getirilmiştir.
Oysa kut anlayışı, Göktürkler’den devralınan bozkır geleneğinin, kağanların tanrısal hak ve meşruiyetini gösteren eski bir kavramıdır. Kut anlayışının benimsenmesi, Uygurlar’ın sonraki dönemde yaptıkları sinileşme ve Maniheizm etkisiyle ortaya çıkan bir yenilik değil; tam tersine atalarının bozkır kültüründen devraldıkları devam ettirdikleri bir inanç unsurudur. Dolayısıyla bu değişimin sonucu olarak gösterilemez.
Aşağıdakilerden hangisi bu değişimin sonuçları arasında gösterilemez?
Cevap: A) Kut anlayışının benimsenmesi
Açıklama (adım adım):
- Metinde iki ana durum vardır: Uygur Kağanlığı Göktürk mirası üzerine kurulduğu için bozkır kültürünü sürdürmüştür, ancak zamanla Çinlilerle yakınlaşma ve Maniheizm’in kabulü nedeniyle yaşam tarzlarında değişiklik olmuştur.
- Önce seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Kut anlayışının benimsenmesi: Kut, Göktürk ve genel olarak eski Türk toplumlarında hükümdarın tanrısal veya kutsal bir güçle seçildiği, liderin meşruiyet kaynağına ilişkin geleneksel bir bozkır inancıdır. Bu anlayış bozkır kültürünün; yani Göktürk mirasının doğal bir parçasıdır. Dolayısıyla kut anlayışı bir dış etki (Çinleşme veya Maniheizm) sonucu ortaya çıkan yeni bir değişim değil, tam tersine süreklilik gösteren eski bir inançtır. Bu yüzden metinde sözü edilen “zamanla … değişiklik” sonucu kut anlayışının benimsenmesi gösterilemez (yeni bir sonuç olarak çıkarılamaz).
- B) Yerleşik yaşama geçilmesi: Çin etkisi ve tarım‑yerleşik düzenlere yakınlaşma yerleşik yaşama geçişiyle ilişkilidir. Ayrıca Maniheizm gibi dinlerin tapınma ve cemaat yapıları şehirleşmeyi, yerleşik hayatı destekler. Bu, değişmenin mantıklı bir sonucudur.
- C) Dinî mabetlerin yapılması: Maniheizm’in kabulüyle beraber dini kurumlar, ibadet yerleri ve mabetler yapılması beklenen sonuçlardandır. Bu doğrudan dinin yerleşmesiyle bağlantılıdır.
- D) Tarıma dayalı üretime ağırlık verilmesi: Yerleşik hayata geçiş ve Çin etkisi tarımsal üretimi teşvik eder; bozkırın göçebe ekonomisinden daha çok tarıma yönelim görülebilir. Bu da metindeki değişimin sonucu olarak verilebilir.
- E) Yazılı hukuk kurallarının hazırlanması: Çin bürokrasi ve yazılı kültüründen etkilenme, ayrıca yerleşik toplum yapısı yazılı düzenlemeleri, kanun ve kuralların oluşumunu hızlandırır. Uygur toplumunda yazılı belgelerin, hukukî düzenlemelerin gelişmesi bu değişimle ilişkilendirilebilir.
- Özet mantık: Metin, “eski bozkır geleneği sürdürüldü ama zamanla Çin etkisi ve Maniheizm yüzünden yaşam tarzı değişti” diyor. Kut anlayışı bozkır geleneğinin bir parçası olduğundan bu değişikliklerin sonucu olarak yeni bir benimseme şeklinde gösterilemez; diğer şıklar ise Çinleşme, dinî değişim ve yerleşikliğe bağlı sonuçlarla uyumludur.
Özet tablo
| Şık | İfade | Metindeki değişimin sonucu mu? | Kısa gerekçe |
|---|---|---|---|
| A | Kut anlayışının benimsenmesi | Hayır | Kut, Göktürk/bozkır geleneğinin sürekliliğidir; dış etki sonucu yeni bir değişim değildir |
| B | Yerleşik yaşama geçilmesi | Evet | Çin etkisi ve dinî yapılar yerleşik hayata zemin hazırlar |
| C | Dinî mabetlerin yapılması | Evet | Maniheizm’in kabulü mabet ve dini kurumların oluşumuna yol açar |
| D | Tarıma dayalı üretime ağırlık verilmesi | Evet | Yerleşik hayat ve Çin tarım kültürü tarımı artırır |
| E | Yazılı hukuk kurallarının hazırlanması | Evet | Çin yazılı-bürokratik etkisi ve yerleşik toplum yazılı düzenlemeyi teşvik eder |
Kısa sonuç: Doğru cevap A. @Elif_Yolcu