I. Uygun gelmek, ölçüleri tam olmak
II. Bir yerde sürekli olarak kalmak, ikamet etmek
III. Hiçbir iş yapmadan boş vakit geçirmek, boş durmak
IV. Benimsenmek, yerleşmek, kökleşmek
Oturmak" sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde numaralanmış anlamlarından herhangi biriyle kullanılmamıştır?
A) Böyle oturup duracağımıza yola çıksak daha iyi.
B) Davranışları gün geçtikçe oturmaya başladı.
C) Aynı mahallede oturuyoruz ama komşu değiliz.
D) Binanın kuzey tarafı yirmi santim kadar oturmuş.
“Oturmak” Sözcüğünün Çok Anlamlılığı ve Cümlede Anlam Analizi
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: Türkçede çok anlamlılık, bir sözcüğün temel anlamının yanı sıra zamanla yan ve mecaz anlamlar kazanarak farklı bağlamlarda yeni anlamlar karşılamasıdır. Soruda verilen cümlelerdeki eylemler, öncüllerdeki tanımlarla birebir eşleştirilmelidir.
ÇÖZÜM VE SEÇENEK ANALİZİ
- A) “Böyle oturup duracağımıza yola çıksak daha iyi.” cümlesindeki “oturup durmak”, III. numaralı “Hiçbir iş yapmadan boş vakit geçirmek, boş durmak” anlamını karşılar.
- B) “Davranışları gün geçtikçe oturmaya başladı.” cümlesindeki “oturmak”, IV. numaralı “Benimsenmek, yerleşmek, kökleşmek” anlamında kullanılmıştır.
- C) “Aynı mahallede oturuyoruz ama komşu değiliz.” cümlesindeki “oturmak”, II. numaralı “Bir yerde sürekli olarak kalmak, ikamet etmek” anlamıyla birebir örtüşür.
- D) “Binanın kuzey tarafı yirmi santim kadar oturmuş.” cümlesinde “oturmak” fiili, yapının veya zeminin aşağı inmesi, çökmesi anlamında kullanılmıştır. Bu kullanım öncüllerdeki hiçbir anlamla (I. anlam olan “elbisenin bedene uygun gelmesi, ölçülerin tam olması” dahil) uyuşmaz.
CEVAP: D) Binanın kuzey tarafı yirmi santim kadar oturmuş.
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: I numaralı “uygun gelmek, ölçüleri tam olmak” anlamı, “Ceket omuzlarına tam oturdu.” gibi durumlarda geçerlidir; yapıların aşağı çökmesi ise Türk Dil Kurumu’na göre “bir yapı veya zemin tabana doğru çökmek” yan anlamıdır. Çeldiriciye düşmemek için sözcüğü yerine koyma yöntemi uygulanmalıdır.