Ürəyiaçıq" sözü ilə bağlı yanlış fikri müəyyən edin.
A) Adi dərəcədədir.
B) Cümlədə, əsasən, təyin olur.
C) Mürəkkəb sifətdir, necə? sualına cavab verir.
D) İki sadə sözün birləşməsindən yaranıb.
E) Birinci tərəfi mənsubiyyət şəkilçisini qəbul edib.
15. Verilmiş cümlə əsasında cədvəldəki uyğun fikirləri müəyyən edin.
Mürəkkəb Sifətlərin Quruluşu və Tərkibi
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: Azərbaycan dilində mürəkkəb sifətlər müxtəlif yollarla, o cümlədən sadə və ya düzəltmə sözlərin birləşməsi ilə yaranır. Sözün tərkib hissələrinin sadə və ya düzəltmə olduğunu müəyyən etmək üçün tərəflərdə leksik (sözdüzəldici) şəkilçinin olub-olmamasına diqqət yetirilməlidir.
ÇÖZÜM VƏ SEÇƏNƏK ANALİZİ
“Ürəyiaçıq” mürəkkəb sözünün tərkib təhlili:
- Birinci tərəf:
ürək(kök) +-i(III şəxsin təkinin mənsubiyyət şəkilçisi). Qrammatik şəkilçi sözün quruluşunu dəyişmədiyi üçün birinci tərəf quruluşca sadədir. - İkinci tərəf:
aç-(feil kökü) +-ıq(leksik / sözdüzəldici şəkilçi) \rightarrow düzəltmə sözdür.
Seçənəklərin təhlili:
- A) Doğrudur. Heç bir azaltma və ya çoxaltma əlaməti qəbul etmədiyi üçün adi dərəcədədir.
- B) Doğrudur. Sifət olduğu üçün cümlədə ən çox ismin qarşısında gələrək təyin vəzifəsində çıxış edir.
- C) Doğrudur. İki sözün birləşməsindən yarandığı üçün mürəkkəb sifətdir və “necə?” sualına cavab verir.
- D) Yanlışdır. Söz iki sadə sözdən deyil, birinci tərəfi sadə (
ürəyi), ikinci tərəfi isə leksik şəkilçili düzəltmə (açıq) sözün birləşməsindən yaranmışdır. - E) Doğrudur. Birinci tərəfdəki
-işəkilçisi III şəxsin təkinin mənsubiyyət şəkilçisidir (onun ürəyi).
CEVAP: D — İki sadə sözün birləşməsindən yaranıb.
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: Tərkibində leksik şəkilçi olan sözlər (məsələn: aç-ıq, qır-ıq, soyu-q) mürəkkəb sözlərin tərəfi kimi çıxış etdikdə həmin tərəf sadə deyil, düzəltmə hesab olunur. Bu tip testlərdə kök və şəkilçi bölgüsünü düzgün aparmaq çaşdırıcı variantları dərhal ələməyə kömək edir.