E) Ünsüz değişmesi - ünsüz düşmesi
c) Ünlü daralması - ünsüz benzeşmesi
B) Ünlü düşmesi
ünlü daralması
A) Ünlü değişmesi - ünlü düşmesi
vardır?
Bu dizelerde aşağidaki ses olaylarından hangisi
Sayende…
Düzlere dönüşmüş kapkara taşlık
Şakıyan kıliçlar şavk verir gece;
Yağız erler yürür,
yüceden yüce;
7. Topların yankısı bir uçtan uca;
Bu dizelerde aşağıdaki ses olaylarından hangisi vardır?
ÇÖZÜM ADIMLARI:
Adım 1 — Dizelerin Kelime Kelime İncelenmesi
Verilen şiirdeki kelimeleri ses olayları açısından tek tek analiz edelim:
- Sayende…: “Saye” (Gölge/Yardım) + “n” (Kaynaştırma) + “de” (Bulunma hali). Herhangi bir ses olayı yok.
- Düzlere: Ses olayı yok.
- dönüşmüş: “Dön-” fiiline “-üş” (fiilden fiil yapım eki) ve “-müş” (öğrenilen geçmiş zaman eki) gelmiş. Herhangi bir ses olayı yok.
- kapkara: Bir pekiştirme kelimesidir.
- taşlık: Ses olayı yok.
- Şakıyan: “Şakı-” fiiline “-an” sıfat fiil eki gelirken araya “y” kaynaştırma harfi girmiştir.
- kılıçlar: Ses olayı yok.
- şavk: Ses olayı yok.
- verir: Ses olayı yok.
- gece: Gece kelimesinin kökü “geç” (vakit olarak geçmek) kelimesidir. “Geç-e” şeklinde türetilirken kelime sonundaki sert ünsüz olan “ç”, yumuşayarak “c” harfine dönüşmüştür. Bu bir Ünsüz Değişmesi (Yumuşaması) olayıdır.
- Yağız: Ses olayı yok.
- erler: Ses olayı yok.
- yürür: Ses olayı yok.
- yüceden: Ses olayı yok.
- yüce: Ses olayı yok.
- Topların: Ses olayı yok.
- yankısı: Ses olayı yok.
- bir: Ses olayı yok.
- uçtan: Uç kelimesine “-dan” (ayrılma hali) eki gelmiştir. Kelime sonundaki sert ünsüz olan “ç”, ekin başındaki yumuşak ünsüz olan “d” harfini kendisine benzeterek “t” yapmıştır. Bu bir Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşmesi) olayıdır.
- uca: Uç kelimesine “-a” (yönelme hali) eki gelince kelime sonundaki “ç” harfi yumuşayarak “c” olmuştur. Bu bir Ünsüz Değişmesi (Yumuşaması) olayıdır.
Adım 2 — Seçenek Karşılaştırması
Bulduğumuz ses olaylarını şıklarla eşleştirelim:
- Ünsüz Benzeşmesi: “uç-tan” kelimesinde bulduk.
- Ünsüz Değişmesi (Yumuşama): “gece” ve “uca” kelimelerinde bulduk.
Bu iki ses olayının bir arada bulunduğu seçenek D şıkkıdır.
D. Ünsüz benzeşmesi - ünsüz değişmesi
A. Ünlü değişmesi - ünlü düşmesi — Dizelerde bu olaylar yoktur.
B. Ünlü düşmesi - ünlü daralması — Dizelerde bu olaylar yoktur.
C. Ünlü daralması - ünsüz benzeşmesi — Benzeşme var ancak daralma yoktur.
E. Ünsüz değişmesi - ünsüz düşmesi — Değişme var ancak ünsüz düşmesi yoktur.
Adım 3 — Final Doğrulama
- Ünsüz Benzeşmesi: uç + dan \rightarrow uçtan (Sertleşme)
- Ünsüz Değişmesi: geç + e \rightarrow gece / uç + a \rightarrow uca (Yumuşama)
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
CEVAP: D) Ünsüz benzeşmesi - ünsüz değişmesi
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
TEMEL KAVRAMLAR:
1. Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşme)
- Tanım: Sert ünsüzle biten bir kelimeye yumuşak ünsüzle (c, d, g) başlayan bir ek gelirse, ekin başındaki ünsüz sertleşir (ç, t, k).
- Bu problemde: “Uç” (ç sert) + “dan” (d yumuşak) birleşince “uçtan” olmuştur.
2. Ünsüz Değişmesi (Yumuşama)
- Tanım: “p, ç, t, k” sert ünsüzlerinden biriyle biten bir kelimeye ünlüyle başlayan bir ek gelince, bu ünsüzlerin "b, c, d, g/ğ"ye dönüşmesidir.
- Bu problemde: “Geç-e” kelimesindeki “ç” harfi "c"ye dönüşmüştür.
SIK YAPILAN HATALAR:
Daralma Yanılgısı
- Yanlış: “Yürür” veya “Şakıyan” kelimelerinde daralma olduğunu düşünmek.
- Doğru: “Şakı-yan” kelimesinin kökü zaten “şakı-” fiilidir, sonradan daralmamıştır. “Yürür” kelimesinde ise sadece geniş zaman eki vardır.
- Neden yanlış: Her “u, ü, ı, i” harfi daralma değildir; kelimenin kökünde orijinal olarak bulunabilirler.
Bu dizelerdeki diğer kelimelerde başka bir ses olayı bulmamı veya ünsüz yumuşamasının istisnalarını açıklamamı ister misin?