Soru:
TYT/ Türkçe
sisler bulvari’na akşam çökmüştü
omuzlarımıza çoktan çökmüştüse
kesik birer kol gibi yalnızdık
dağlarda ateşler yanmıyordu
deniz fenerleri sönmüştůeoue
birbirimizin gözlerini ariyorduk
Bu dizelerde aşağıdaki ses olaylarından hangisí
yoktur?
AÜnlü düşmesi
B) Kaynaştırma
eÜnsüz sertleşmesi
D) Ünsüz yumuşaması
E Ünlü daralması
Soru Fotoğrafı:
ÇÖZÜM ADIMLARI:
Adım 1 — Ünlü düşmesi var mı?
Dizelerde “çökmüştü”, “sönmüştü” gibi kelimeler var. Bunlarda herhangi bir ünlü düşmesi yoktur çünkü kelime kökleri tamdır ve ünlü düşmesi yaşanmamıştır.
Adım 2 — Kaynaştırma var mı?
“bulvarı’na” kelimesinde “r” harfi kaynaştırma (geçişli yumuşak ünsüz) olarak görev yapar. Bu yüzden kaynaştırma vardır.
Adım 3 — Ünsüz sertleşmesi var mı?
“yanmıyordu” ve “yazmıyordu” gibi kelimelerde sertleşme olayı gözlemlenmez; fakat “kesik” kelimesinde “k” sert harftir ve “kol” kelimesindeki “k” harfi de serttir. Sertleşme olayı bu dizelerde belirgin olarak yoktur. Ama “yalnızdık” kelimesindeki “d” sertleşmeyle “t” olmaz. Bu yüzden ünsüz sertleşmesinin bulunmadığını düşünebiliriz.
Adım 4 — Ünsüz yumuşaması var mı?
“deniz fenerleri sönmüştü” kelimesinde “sönmüştü” kelimesinde geçmiş zaman eki “-tü” yumuşak ünsüzdür ve sertleşmiş ünsüz yoktur. Ancak “yanmıyordu” kelimesinde sertleşme yok, ama yumuşama örneği de bulunabilir.
Bu dizelerde ünsüz yumuşaması örneği net olarak yoktur.
Adım 5 — Ünlü daralması var mı?
“arıyorduk” kelimesinde “arı-” kökünde daralma yaşanmaz, fakat “arıyorduk” kelimesinde “-y-” kaynaştırması var. Ünlü daralması ise genellikle “e” ve “i” harflerinin “a” ve “ı” ya dönüşmesidir. Bunlar dizelerde görülmemektedir.
Adım 6 — Son değerlendirme
Ancak soruda hangisi yoktur denmiş.
Bazıları tartışmalı olsa da en net olmayan ses olayı ünsüz yumuşamasıdır.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
CEVAP: D) Ünsüz yumuşaması
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
Başka soruların olursa sormaktan çekinme! 
sisler bulvarı’na akşam çökmüştü
omuzlarımıza çoktan çökmüştü
kesik birer kol gibi yalnızdık
dağlarda ateşler yanmıyordu
deniz fenerleri sönmüştü
birbirimizin gözlerini arıyorduk
Bu dizelerde aşağıdaki ses olaylarından hangisi yoktur?
ÇÖZÜM ADIMLARI:
Adım 1 — A Seçeneğini İncele (Ünlü düşmesi)
Tanım: Ünlü düşmesi, bazı sözcüklerde ek geldiğinde kökteki bir ünlünün düşmesidir.
Bu problemde: Metinde kök ünlüsünün düştüğüne açık bir örnek yok; sözcükler ek alırken ünlü kaybı göstermemektedir.
Sonuç: Ünlü düşmesi metinde görünmez.
Adım 2 — B Seçeneğini İncele (Kaynaştırma)
Tanım: Kaynaştırma, eklerin ünlü ile başladığı durumlarda araya koruyucu bir ünsüz (y, n, s vb.) gelmesidir.
Bu problemde: “gözleri + ni → gözlerini” biçiminde eklemelerde görülen “n” kaynaştırması vardır; ayrıca bazı birleşimler ve eklemelerde kaynaştırma örneklenebilir.
Sonuç: Kaynaştırma metinde mevcuttur.
Adım 3 — C Seçeneğini İncele (Ünsüz sertleşmesi)
Tanım: Ünsüz sertleşmesi, genellikle sondaki yumuşak ünsüzlerin sertleşmesi biçiminde tanımlanır; Türkçede daha sık tartışılan olgu ise son ünsüzün sertleşmesi şeklinde değil, tersine “ünsüz yumuşaması”dır.
Bu problemde: Dizelerde p, ç, t, k köklerinin sertleştiğine dair (yani yumuşak ünsüzlerin sertleştiğine dair) örnek yoktur.
Sonuç: Ünsüz sertleşmesine dair bir örnek metinde bulunmamaktadır.
Adım 4 — D Seçeneğini İncele (Ünsüz yumuşaması)
Tanım: Ünsüz yumuşaması, p, ç, t, k gibi sert ünsüzlerin ek geldiğinde b, c, d, g gibi yumuşak hâle gelmesidir.
Bu problemde: “çok” gibi sözcüklerin ek almasıyla ortaya çıkan yumuşama örnekleri yoksa da bazı çekimli formlarda (örneğin -ı ekiyle gelen sözcüklerde) yumuşama görülebilir; şiirde net bir yumuşama örneği olmasa da dilbilgisel yapı dolayısıyla yumuşamaya açık durumlar bulunabilir.
Sonuç: Ünsüz yumuşamasına örnekler aranabilir; tamamen yok demek güçse de diğer seçeneklerle karşılaştırıldığında daha fazla örnek bulunabilir.
Adım 5 — Seçenek Karşılaştırması
A. Ünlü düşmesi — Metinde belirgin bir ünlü düşmesi örneği yok, ancak bazı incelemelerde nadiren görülebilecek formlar aranabilir.
B. Kaynaştırma — “gözlerini” örneğinde görüldüğü gibi kaynaştırma vardır.
C. Ünsüz sertleşmesi — Metinde bu ses olayına örnek yok; Türkçede de metinde böyle bir olgunun örneği bulunmamaktadır.
D. Ünsüz yumuşaması — Bazı çekimleri incelerken yumuşama görülebilecek yerler vardır; tamamen yok denemez.
E. Ünlü daralması — “ara” → “arıyorduk” (aramak → arıyor) biçiminde ünlü daralması (a → ı) açıkça vardır.
Adım 6 — Son Doğrulama
Metindeki en belirgin ve kesin şekilde bulunmayan ses olayı ünsüz sertleşmesidir; diğer seçeneklerden özellikle ünlü daralması ve kaynaştırma şiirde açıkça örneklenmektedir.
CEVAP: C) Ünsüz sertleşmesi
Başka soruların olursa sormaktan çekinme!
