SORU: 1. Kaşgarlı Mahmud alıntısına göre Karahanlı yönetim anlayışıyla ilgili çıkarım
ÇÖZÜM ADIMLARI:
Adım 1 — A Seçeneğini İncele
A) Sosyal adaletin yalnızca yerel beylerin yetkisinde olduğu: Metinde “Haksızlığa uğrayan kişi, beylerden adalet bulamaz ise doğrudan hana gidip derdini anlatabilir.” ifadesi var; bu, adaletin yerel beylerle sınırlı olmadığını, merkezi otoriteye de başvurulabildiğini gösterir. Dolayısıyla A YANLIŞ.
Adım 2 — B Seçeneğini İncele
B) Hukuk üstünlüğü anlayışına uygun hareket edildiği: Metinde törenin üzerinde bir ilke olduğu; “Töreye aykırı hüküm veren yönetici, il tutamaz” ve hakanın töreyi ayakta tutma görevi vurgulanıyor. Bu, hukukun (törenin) yöneticiler üzerinde olduğunu, hukuk üstünlüğünü işaret eder. B DOĞRU.
Adım 3 — C Seçeneğini İncele
C) Merkezi otoritenin taşradaki yöneticiler karşısında güçsüz kaldığı: Metin tam tersini söylüyor; halk doğrudan hana başvurabiliyor, töreyi koruma hakanın görevi olarak belirtiliyor. C YANLIŞ.
Adım 4 — D Seçeneğini İncele
D) Yönetimde askerî gücün belirleyici unsur olduğu: Metinde askeri güçten söz edilmiyor; vurgu töre, adalet ve merkezi-halk-beyler dengesi üzerinde. D YANLIŞ.
Adım 5 — E Seçeneğini İncele
E) Hukukun yalnızca cezalandırma amacıyla kullanıldığı: Metinde hukukun (törenin) yönetime rehberlik ettiği ve haksızlığa karşı başvuru hakları olduğu belirtiliyor; yalnızca cezalandırma amaçlı kullanıldığı çıkarılamaz. E YANLIŞ.
Adım 6 — Seçenek Karşılaştırması
B. Hukuk üstünlüğü anlayışına uygun hareket edildiği — Metindeki töre vurgusu ve yöneticiye sınırlama getirilmesi bunu destekler.
A. Sosyal adaletin yalnızca yerel beylerin yetkisinde olduğu — Metin merkezi başvuru imkânı gösteriyor.
C. Merkezi otoritenin taşradaki yöneticiler karşısında güçsüz kaldığı — Metin aksini gösteriyor.
D. Yönetimde askerî gücün belirleyici unsur olduğu — Askerî unsur belirtilmemiş.
E. Hukukun yalnızca cezalandırma amacıyla kullanıldığı — Metin hukukun üstünlüğünü ve dengeyi vurguluyor.
Adım 7 — Son Doğrulama
Metindeki ifadeler törenin ve hukukun hükümdar üzerinde üstlendiğini, halkın doğrudan hana başvurabildiğini gösterir; bu nedenle hukuk üstünlüğü (B) en uygun çıkarımdır.
CEVAP: B) Hukuk üstünlüğü anlayışına uygun hareket edildiği
SORU: 2. Osmanlı iskân politikasıyla ilgili verilen bilgilere göre hangi yorumlar yapılabilir?
ÇÖZÜM ADIMLARI:
Adım 1 — A Seçeneğini İncele
A) Yalnız I: I “fethedilen bölgelerin sosyo-ekonomik olarak canlandırılmasının amaçlandığı” — Bu doğru olsa da metinde ayrıca üretime katkı teşviki ve kalıcı hâkimiyet amacı da belirtiliyor. Soru tüm ifadelerden hangilerine ulaşılabileceğini sorduğundan A eksik kalır. A YANLIŞ.
Adım 2 — B Seçeneğini İncele
B) Yalnız II: II “iskân ettirilen toplulukların üretime katkı sağlamalarının teşvik edildiği” — Bu doğru fakat I ve III de metinde destekleniyor; bu nedenle B eksik. B YANLIŞ.
Adım 3 — C Seçeneğini İncele
C) I ve II: I ve II doğru ancak metinde ayrıca III (“kalıcı hâkimiyet kurma stratejisinin parçası olduğu”) açıkça amaçlandığı belirtilmiş (Türkleştirme, güvenlik, stratejik yerleştirme). Dolayısıyla C eksik. C YANLIŞ.
Adım 4 — D Seçeneğini İncele
D) II ve III: II ve III doğru ancak I de verilmiş ve doğru. Bu seçenek eksik kalır. D YANLIŞ.
Adım 5 — E Seçeneğini İncele
E) I, II ve III: Metinde fethedilen bölgelerin sosyo-ekonomik canlandırılması (I), üretime katkı sağlamalarının teşvik edilmesi (II), ve kalıcı hâkimiyet kurma amacı/stratejisinin parçası olması (III) açıkça ifade edilmiştir. E DOĞRU.
Adım 6 — Seçenek Karşılaştırması
A. Yalnız I — Eksik, II ve III de destekleniyor.
B. Yalnız II — Eksik, I ve III de destekleniyor.
C. I ve II — Eksik, III de destekleniyor.
D. II ve III — Eksik, I de destekleniyor.
E. I, II ve III — Tümü metinle uyumlu.
Adım 7 — Son Doğrulama
Verilen uygulamalar (vergi muafiyeti, tohumluk, stratejik yerleştirme, Türkleştirme hedefi) I, II ve III’ün hepsini doğrular.
CEVAP: E) I, II ve III
SORU: 3. Priskos’un anlattıklarına göre hangi değerlendirme yapılabilir?
ÇÖZÜM ADIMLARI:
Adım 1 — A Seçeneğini İncele
A) Doğu Roma İmparatorluğu’nun Hunlara karşı diplomatik üstünlük kurduğu: Metinde Doğu Roma’nın Hunlara yıllık haraç ödediği, şartlar Roma lehine değil Hun lehine düzenlenmiş. Bu durum diplomatik üstünlüğün Roma’da olduğunu göstermez; aksine Roma’nın boyun eğdiğini gösterir. A YANLIŞ.
Adım 2 — B Seçeneğini İncele
B) Avrupa Hunları’nın, Doğu Roma’nın siyasi üstünlüğünü kabul ettiği: Yıllık altın ödenmesi Roma’nın Hunlara üstün olduğunu değil, Hunların Roma üzerinde baskı kurduğunu veya Roma’nın teslimiyetini gösterir. B YANLIŞ.
Adım 3 — C Seçeneğini İncele
C) Hunların bölgesel güç dengelerini kendi lehlerine düzenlemek istediği: Antlaşma maddeleri (Romalılar sığınan Hunları kabul etmeyecek, başka barbarlarla ittifak etmeyecek, yıllık ödeme) Hunların bölgedeki dengeleri kendi lehine şekillendirme ve güvence altına alma amacını gösterir. C DOĞRU.
Adım 4 — D Seçeneğini İncele
D) Doğu Roma’nın Hunlara karşı askeri bakımdan üstün olduğu: Eğer askeri üstünlük Roma’da olsaydı, Hunlardan yıllık ödeme almak zorunda kalmazdı. Metin askerî üstünlüğün Romalılarda olduğunu göstermiyor. D YANLIŞ.
Adım 5 — E Seçeneğini İncele
E) Hun devlet yönetiminde ekber ve erşed sisteminin belirleyici olduğu: Metinde yönetimin yeğenlere geçtiği (Attila ve Bleda) bilgisi var; bu bir seçim/atanma veya kuvvetle geçiş olabilir, ancak ekber ve erşed (en büyük kardeşin üstünlüğü) sisteminin belirleyici olduğu çıkarımı yapılamaz. E YANLIŞ.
Adım 6 — Seçenek Karşılaştırması
A. Doğu Roma’nın diplomatik üstünlüğü kurduğu — Antlaşma Roma’nın ödediğini gösterir; üstünlük Hunlarda.
B. Hunların Doğu Roma’nın siyasi üstünlüğünü kabul ettiği — Tam tersi söz konusu.
C. Hunların bölgesel güç dengelerini kendi lehlerine düzenlemek istediği — Antlaşma koşulları bunu destekler.
D. Doğu Roma’nın askeri bakımdan üstün olduğu — Metin bunu göstermiyor.
E. Ekber ve erşed sisteminin belirleyici olduğu — Verilen bilgi bu sonucu vermez.
Adım 7 — Son Doğrulama
Romalıların Hunlara yılda altın ödemesi ve antlaşma maddeleri, Hunların bölgesel dengeleri kendi lehlerine kurma amacını destekler; bu nedenle C en doğru değerlendirmedir.
CEVAP: C) Hunların bölgesel güç dengelerini kendi lehlerine düzenlemek istediği
Başka soruların olursa sormaktan çekinme! 
Bu konuyla ilgili başka bir örnek ister misin?