Türklerde devleti meydana getiren unsurları yazınız (4 madde) (10p)
Metehan’ın kurmuş olduğu onlu sistem hakkında bilgi veriniz? (10p)
Kızıl Elma ve Türk cihan hâkimiyeti hakkında kısaca bilgi veriniz? (10p)
İlk Türk devletlerinde hükümdarın görevlerini yazınız (4 madde) (10p)
Ülke hanedanın ortak malıdır düşüncesinin, Osmanlıda zaman içinde geçirdiği değişimi yazınız? (10p)
Meşrutiyet dönemi fikir akımlarından 5 tanesini yazınız? (10p)
Osmanlı’da sarayın bölümlerini yazınız (10p)
Osmanlı’da eyalet sistemi kaça ayrılır, bölümlerini yazarak ikişer örnek veriniz? (10p)
Aşağıdaki kavramları kısaca açıklayınız? (10p)
DİVAN:
LALA:
CÜLUS:
OGUŞ:
İL(EL):
Türk ve Osmanlı Tarihi Klasik Yazılı Sınavı Soru Çözümleri
S-1) Türklerde Devleti Meydana Getiren Unsurlar (4 Madde)
- Oksızlık (Bağımsızlık): Bir devletin var olabilmesi için gereken tam bağımsızlık ruhu.
- Kün (Halk / Millet): Devleti oluşturan ve devlete bağlı olan toplum unsuru.
- Örk / Toru (Yurt / Ülke / Toprak): Milletin üzerinde özgürce yaşadığı vatan coğrafyası.
- Töre (Hukuk Düzeni / Teşkilatlanma): Devleti ve toplumsal hayatı düzenleyen yazısız kurallar bütünü.
S-2) Türklerde “Kut” İnancı Hakkında Bilgi (4 Madde)
- İlahi Kaynaklı Yetki: Devleti yönetme yetkisinin Gök Tengri (Tanrı) tarafından kağana verildiğine inanılmasıdır.
- Kan Yoluyla Geçiş: Kut anlayışına göre yönetim yetkisi kan bağıyla hanedanın tüm erkek üyelerine geçer.
- Taht Kavgalarına Etkisi: Hanedandaki her erkek üyenin tahtta hak iddia etmesine, dolayısıyla sık sık taht kavgalarına ve devletlerin çabuk parçalanmasına yol açmıştır.
- Kutsallık ve Sorumluluk: Hükümdarın kişiliği kutsal kabul edilir; ancak Tanrı kutu geri alabileceği için hükümdar halkına karşı adil ve başarılı olmak zorundadır.
S-3) Kızıl Elma ve Türk Cihan Hâkimiyeti
- Kızıl Elma: Türk mitolojisinde ve devlet felsefesinde ulaşılması gereken bir ülkü, fethedilmesi hedeflenen uzak ve kutlu bir yer veya cihan hâkimiyeti ülküsünü simgeleyen semboldür; ulaşıldıkça hedef daha ileriye taşınır.
- Türk Cihan Hâkimiyeti: “Güneşin doğduğu yerden battığı yere kadar” tüm yeryüzünü Türk töresi ve adaletiyle yönetme, dünyaya nizam ve barış getirme (Nizam-ı Âlem) ülküsüdür.
S-4) İlk Türk Devletlerinde Hükümdarın Görevleri (4 Madde)
- Orduyu Komuta Etmek: Savaşlarda ordunun başında sefere çıkmak ve ülkenin savunmasını sağlamak.
- Halkın Refahını Sağlamak: Aç milleti doyurmak, çıplak milleti giydirmek ve ekonomik refahı yükseltmek.
- Töreyi Uygulamak: Adaleti tesis etmek ve töre kurallarını tavizsiz hayata geçirmek.
- Birlik ve Düzeni Korumak: Dağınık boyları bir araya getirerek devlet teşkilatını ve iç barışı korumak.
S-5) Metehan’ın Kurmuş Olduğu Onlu Sistem
- Askeri Teşkilatlanma: Hun Hükümdarı Metehan tarafından MÖ 209 yılında kurulan bu sistem; orduyu 10, 100, 1000 ve 10.000 kişilik hiyerarşik birliklere (tümen) ayırmıştır.
- Evrensel ve Tarihi Önemi: Komuta zincirini hızlandırmış, savaş meydanında manevra kabiliyetini artırmış; Türk Kara Kuvvetleri’nin kuruluş yılı (MÖ 209) olarak kabul edilmiş ve dünya ordularına model olmuştur.
S-6) Veraset Sisteminin Osmanlı’daki Değişimi
- Kuruluş Dönemi (Osman ve Orhan Bey): Eski Türk geleneği gereği “Ülke, hanedanın ortak malıdır” anlayışı devam etmiştir.
- I. Murad Dönemi: Merkezi otoriteyi güçlendirmek amacıyla “Ülke, padişah ve oğullarınındır” kuralı getirilmiştir.
- Fatih Sultan Mehmed Dönemi: Kanunname-i Âli Osman ile “Ülke, padişahındır” ilkesi benimsenmiş ve nizam-ı âlem için kardeş katline izin verilmiştir.
- I. Ahmed Dönemi: Taht kavgalarını tamamen bitirmek için hanedanın en yaşlı ve en olgun üyesinin tahta geçmesini öngören “Ekber ve Erşed Sistemi” getirilmiştir.
S-7) Meşrutiyet Dönemi Fikir Akımları (5 Tane)
- Osmanlıcılık: Din, dil, ırk ayrımı gözetmeksizin herkesi eşit Osmanlı vatandaşı sayarak devleti bir arada tutmayı amaçlayan akım.
- İslamcılık (Ümmetçilik): Halife etrafında tüm Müslümanları birleştirerek devleti çöküşten kurtarmayı hedefleyen düşünce.
- Türkçülük (Turancılık): Türk birliğini ve Türk milliyetçiliğini esas alan, devleti milli unsurlara dayandırmayı savunan görüş.
- Batıcılık: Devleti kurtarmak için Avrupa’nın bilim, teknik ve kurumlarının örnek alınmasını savunan akım.
- Âdem-i Merkeziyetçilik: Prens Sabahattin’in savunduğu; yerel yönetimlerin yetkilerini artıran ve liberal ekonomiyi benimseyen düşünce tarzı.
S-8) Osmanlı’da Sarayın Bölümleri
- Birun: Sarayın dış bölümüdür; devletin resmi işlerinin yürütüldüğü, Divan-ı Hümayun toplantılarının yapıldığı ve saray muhafızları ile dış hizmetlilerin bulunduğu kısımdır.
- Enderun: Sarayın iç bölümüdür; devşirme kökenli yetenekli gençlerin devlet adamı, yönetici ve komutan olarak yetiştirildiği saray okuludur.
- Harem: Padişahın ailesiyle birlikte yaşadığı özel ikametgâhıdır; cariyelerin eğitildiği ve padişah çocuklarının ilk eğitimlerini aldığı alandır.
S-9) Osmanlı’da Eyalet Sistemi ve Örnekler
Osmanlı Devleti’nde eyaletler mali ve idari yapılarına göre üçe ayrılır:
1. Salyaneli (Yıllıklı) Eyaletler: Merkeze uzak olan, tımar sisteminin uygulanmadığı, gelirleri iltizam sistemiyle toplanıp hazineye yıllık vergi aktaran eyaletlerdir.
- Örnekler: Mısır, Trablusgarp (veya Cezayir, Tunus).
2. Salyanesiz (Yıllıksız) Eyaletler: Merkeze yakın olan, tımar (dirlik) sisteminin doğrudan uygulandığı, memur ve asker maaşlarının topraktan karşılandığı eyaletlerdir.
- Örnekler: Rumeli, Anadolu (veya Budin, Şam).
3. İmtiyazlı (Özel Yönetimli) Eyaletler: İç işlerinde serbest, dış işlerinde merkeze bağlı olan; yöneticileri padişah onayıyla belirlenen beylik ve prensliklerdir.
- Örnekler: Kırım Hanlığı, Eflak-Boğdan (veya Hicaz Emirliği).
10) Kavram Açıklamaları
- DİVAN (Divan-ı Hümayun): Osmanlı Devleti’nde padişah başkanlığında (veya veziriazam) toplanan; devletin siyasi, askeri, idari ve şeri davalarının görüşülüp karara bağlandığı en yüksek yönetim ve yargı organıdır.
- LALA: Şehzadeleri sancaklarda vali olarak görev yaptıkları dönemde devlet yönetimi, askerlik ve idarecilik konularında eğiten kıdemli, tecrübeli hocalara/rehberlere verilen unvandır.
- CÜLUS: Yeni padişahın tahta çıkması törenine denir; bu vesileyle kapıkulu askerlerine ve yeniçerilere dağıtılan bahşişe de “Cülus Bahşişi” adı verilir.
- OGUŞ: İlk Türk devletlerinde toplumsal yapının en küçük yapı taşını oluşturan çekirdek aile birimidir.
- İL (EL): İlk Türk devletlerinde boyların bir araya gelmesiyle (boylar federasyonu) oluşan teşkilatlanmış en üst siyasi birim yani bağımsız devlet kavramıdır.