Türkiyenin ortalama yukseltisi coğrafya
Türkiye’nin Ortalama Yükseltisi ve Jeomorfolojik Özellikleri
Türkiye, ortalama 1132\text{ m} yükseltisiyle hem Avrupa Kıtası’nın ortalama yükseltisinden (330\text{ m}) hem de Asya Kıtası’nın ortalama yükseltisinden (1010\text{ m}) daha yüksek bir ülkedir. Bu durumun temel nedeni; Türkiye arazisinin jeolojik olarak genç oluşumlu (III. ve IV. Jeolojik Zaman) olması ve Yakın Çağ’da toptan yükselmeye (epirojenez) maruz kalmasıdır.
Temel Nedenler ve Özellikler:
- Alp-Himalaya Kıvrım Kuşağı: Türkiye, levha tektoniği hareketleriyle (Avrasya, Afrika ve Arabistan levhalarının sıkıştırması) sıkışarak yükselen orojenik kuşak üzerinde yer alır.
- Epirojenez (Toptan Yükselme): Tersiyer (Üçüncü Zaman) sonu ve Kuvaterner (Dördüncü Zaman) başında Anadolu Yarımadası hafifleyerek toptan yükselmiştir. Bu nedenle yüksek platolar ve düzlükler geniş yer kaplar.
- Batıdan Doğuya Artış Trendi: Türkiye’de yükselti genel olarak batı kıyılarından (Ege) doğuya (Doğu Anadolu) gidildikçe düzenli biçimde artar.
Yüksekliğin Başlıca Coğrafi Sonuçları:
| Alan | Etkisi |
|---|---|
| İklim & Sıcaklık | Batıdan doğuya doğru sıcaklık ortalamaları düşer; donlu gün sayısı ve karın yerde kalma süresi artar. |
| Tarım | Doğuya gidildikçe ürün çeşitliliği azalır, tarım ürünlerinin olgunlaşma süresi uzar. |
| Hidrografya | Akarsuların akış hızları, aşındırma güçleri ve hidroelektrik enerji potansiyelleri çok yüksektir. |
| Ulaşım | Yer şekilleri engebeli ve yüksek olduğundan yol yapım maliyetleri yüksektir; geçitler (tünel, viyadük) zorunludur. |
Sınav İpucu:
ÖSYM sınavlarında sıklıkla sorulan “Türkiye’de yüksek düzlüklerin (platoların) geniş yer kaplaması neyin kanıtıdır?” sorusunun cevabı her zaman “Epirojenez (toptan yükselme) ile genç bir araziye sahip olunduğu” bilgisidir.
Türkiye’deki yükseltinin akarsu rejimleri ve hidroelektrik potansiyeline etkilerini daha detaylı incelemek ister misin?