Türkiyedeki coğrafi şekiller

YKS TYT
1

Türkiyedeki coğrafi şekiller

2

Türkiye’nin Başlıca Yer Şekilleri ve Coğrafi Özellikleri

Türkiye’nin yer şekilleri; ortalama yükseltisi 1132 metre olan, batıdan doğuya gidildikçe yükseltisi belirgin biçimde artan, Alp-Himalaya kıvrım kuşağında yer alması nedeniyle üçüncü ve dördüncü jeolojik zamanda (Tersiyer ve Kuaterner) şekillenmiş dağlık ve engebeli jeomorfolojik yapılardır.

1. Dağlar (Orojenez ve Volkanizma ile Oluşanlar):

  • Kıvrım Dağları: Tetis Denizi tabanındaki tortulların levhalar arasında sıkışmasıyla yükselmiştir. Kuzeyde Kuzey Anadolu Dağları (Kaçkarlar, Ilgaz, Küre) ve güneyde Toros Dağları (Batı, Orta ve Güneydoğu Toroslar) bu kuşağa aittir.
  • Kırık Dağları (Horst-Graben): Sert kütlelerin yan basınçlarla kırılması sonucu oluşur. Ege Bölgesi’ndeki Kaz, Madra, Yunt, Bozdağlar, Aydın Dağları ve Akdeniz’deki Amanos (Nur) Dağları birer horsttur.
  • Volkanik Dağlar: Magmanın çatlaklardan yeryüzüne çıkmasıyla oluşmuştur. Doğu Anadolu’da Ağrı, Süphan, Tendürek, Nemrut; İç Anadolu’da Erciyes, Hasan Dağı, Melendiz, Karadağ, Karacadağ başlıca örneklerdir.

2. Platolar (Akarsularla Derin Yarılmış Düzlükler):

  • Yatay Duruşlu (Tabaka Düzlüğü) Platolar: İç ve Güneydoğu Anadolu’da yaygındır (Haymana, Cihanbeyli, Bozok, Obruk, Gaziantep, Şanlıurfa).
  • Lav (Volkanik) Platoları: Erzurum-Kars ve Ardahan platoları volkanik lav örtüsü üzerinde gelişmiş, çayır ve mera varlığı zengin yüksek düzlüklerdir.
  • Karstik Platolar: Kireç taşının erimesiyle oluşan Akdeniz’deki Teke ve Taşeli platolarıdır.
  • Aşınım (Peneplen) Platoları: Marmara Bölgesi’ndeki Çatalca-Kocaeli Platosu, yükseltisi en az ve sanayileşmesi en fazla olan platodur.

3. Ovalar:

  • Delta Ovaları: Akarsuların taşıdığı alüvyonları sığ deniz kıyılarında biriktirmesiyle oluşur (Çukurova, Bafra, Çarşamba, Silifke, Menemen, Balat).
  • Tektonik Ovalar: Fay hatları üzerindeki çöküntü alanlarında yer alır. Kuzey Anadolu Fay Hattı (Erzincan, Erzurum, Niksar, Tosya, Düzce) ve graben ovaları (Gediz, Büyük Menderes, Küçük Menderes, Bakırçay) temel örneklerdir.
  • Karstik Ovalar (Polye): Akdeniz kuşağında çözünmeyle oluşmuş “Göller Yöresi” ovalarıdır (Tefenni, Acıpayam, Korkuteli, Kestel, Elmalı - TAKKE formülü).

4. Kıyı ve Karstik Aşınım-Birikim Şekilleri:

  • Kıyı Şekilleri: Falezler (yalıyar - Karadeniz ve Akdeniz), tombolo (Kapıdağ ve Sinop yarımadaları) ve lagünler (Büyükçekmece, Küçükçekmece, Akyayan) yaygındır.
  • Karstik Şekiller: Lapya, dolin, uvala, polye ve travertenler (Pamukkale) kalkerli arazilerde yoğunlaşır.

:light_bulb: SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: Türkiye arazisi genç oluşumlu (epirojenik toptan yükselmeye uğramış) olduğu için akarsuların yatak eğimleri ve akış hızları fazladır; bu nedenle Türkiye akarsuları denge profiline ulaşmamıştır ve hidroelektrik potansiyelleri oldukça yüksektir.