Sorunun Çözümü
Sorunun başlığı: “Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özel adların yazımıyla ilgili bir yanlışlık yapılmıştır?”
Bu tarz bir soruda özel adların doğru şekilde yazılıp yazılmadığını incelemek önemlidir. Özel adlar için temel kurallar şunlardır:
- Özel adlar büyük harfle başlar.
- Yer isimleri, kurum isimleri, etkinlik ve eser adları büyük harfle yazılır.
- Tarihler net bir şekilde belirtilmelidir.
Aşağıdaki cümleleri inceleyelim:
A) Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü
Doğru bir şekilde yazılmıştır. Türk Dil Kurumunun hazırladığı bir eser olması dolayısıyla özel ad kurallarına uygun şekilde büyük harflerle yazılmış. Bu cümlede hata bulunmamaktadır.
B) Devlet Demiryolları Müdürlüğü
Doğru yazılmıştır. Kurum ismi olan “Devlet Demiryolları Müdürlüğü” büyük harfle başlamış; ayrıca “Almanya” da doğru şekilde büyük harfle yazılmış durumda. Cümlede hata bulunmuyor.
C) 23. İstanbul Lale Festivali
Doğru bir yazımdır. Festivalin adı büyük harfle başlamış ve özel ad kurallarına uygun. Tarih, etkinlik adı ve yer bilgisi doğru bir şekilde verilmiş. Çelişki yoktur.
D) Telif Hakları Yayın ve Satış Yönetmeliği
Burada hata bulunuyor. Yönetmelik ve gelirler doğru verilmiş olsa da “Telif Hakkı Yayın” bölümünde “hakkı” sözcüğünün doğru yazılmadığı görülmektedir. “Hakkı” kelimesi yanlış kullanılmış, küçük yazımla verilmiştir. Bu ifade yanlışlık içeriyor.
E) Kitle İletişim Araçlarında Türkçenin Kullanımı Bilgi Şöleni
Doğru yazılmıştır. “Gazi Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi” de doğru şekilde büyük harfle başlamış. Cümlede hata bulunmamaktadır.
Cevap ve Açıklama
Doğru cevabı D şıkkı olarak işaretlemeliyiz. Çünkü özel adların yazımıyla ilgili bir hata yalnızca D şıkkında yapılmıştır.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özel adların yazımıyla ilgili bir yanlışlık yapılmıştır?
Cevap:
Bu soruda, “özel adların yazımı” kurallarına uyulup uyulmadığını incelemek gerekiyor. Seçenekleri tek tek kontrol ettiğimizde en dikkat çekici hata, D seçeneğinde geçen “Telif Hakkı Yayın ve Satış Yöntemliği” ifadesindedir. Bu ifade, gerçekte “Telif Hakkı Yayın ve Satış Yönetmeliği” biçiminde yazılmalıdır. Yani “Yöntemliği” ibaresi özel isim niteliğindeki bir yönetmelik adını yanlış aktarmaktadır. Dolayısıyla yanlışlık D seçeneğindedir.
Aşağıda bu sonuca nasıl vardığımızı adım adım ve detaylı şekilde, Türkçede özel adların yazımına ilişkin kuralları da içerecek biçimde açıklıyoruz.
İçindekiler
- Özel İsim Nedir ve Yazım Kuralları Nelerdir?
- Seçeneklerin Ayrıntılı İncelenmesi
- Türkçede Özel İsim Yazımı ve Başlıca Kurallar
- Özel Adların Yazımında Sık Yapılan Hatalar
- Örnekler ve Açıklamalar
- Konuyla İlgili Sıkça Sorulan Sorular
- Özet Tablo
- Sonuç ve Kısa Özet
1. Özel İsim Nedir ve Yazım Kuralları Nelerdir?
Özel isimler; belirli bir varlığı, kurumu, markayı, kişi adını, coğrafi bölgeyi vb. kapsayan adlardır. Yazım kuralları açısından önemli noktalar:
- Özel isimler her zaman büyük harfle başlar.
- Resmî kurum adları, bakanlıklar, üniversiteler, kuruluşlar vb. tam olarak ve her sözcüğün ilk harfi büyük olacak şekilde yazılır.
- Kitap, dergi, film, yönetmelik vb. kaynak adlarının, kesin ve özgün unvan olarak kullanıldığı yerlerde her sözcüğün ilk harfi büyük olmalıdır (bağlaçlar ve edatlar hariç).
- Akrabalık bildiren kelimeler (anne, teyze, amca vb.) özel isimle kullanılsalar bile genellikle küçük harfle yazılır; ancak doğrudan hitap ya da lakap niteliği kazandığında büyük harfle yazılabilir.
2. Seçeneklerin Ayrıntılı İncelenmesi
A) “Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü, Türk Dil Kurumunun 21 Mayıs 2009 tarihinde Kars’ta düzenlediği toplantıyla kullanıma açıldı.”
- “Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü”: Kitap veya sözlük adı olduğu için her sözcüğün ilk harfi büyük yazılmış. “ve” bağlacı hariç tutulduğu için onun küçük yazılması normaldir.
- “Türk Dil Kurumu”: Resmî bir kurum adıdır; ilk harfler büyük ve tam resmî adıyla doğru biçimde geçiyor.
- “Kars’ta”: Şehir adı büyük harfle başlamış, kesme işaretiyle çekim eki ayrılmış.
- Yazım açısından herhangi bir hata görülmüyor.
B) “Devlet Demiryolları Müdürlüğünden emekli olan dedemin 20 bin avroya aldığı ev, Almanya’daki Asiye teyzeme miras kaldı.”
- “Devlet Demiryolları Müdürlüğü”: Resmî kurum adı tam olarak “Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları” veya “Devlet Demiryolları Genel Müdürlüğü” biçiminde de geçebilir. Metindeki kullanım, gayriresmî bir kısaltma/isimlendirme olsa da özel isim niteliği taşıyan kısım “Devlet Demiryolları”dır.
- “Almanya’daki”: Ülke adının doğru biçimde büyük harfle başladığı ve kesme işaretiyle eki ayrıldığı görülüyor.
- “Asiye teyzeme”: Akrabalık bildiren “teyze” sözcüğü, bir lakap/hitap olmadığı sürece küçük harfle yazılır. Bu kullanım yazım kuralına uygundur.
C) “23. İstanbul Lale Festivali, 25 Haziran Salı günü Taksim Meydanı’ndaki konserlerle başlayacak olup 5 Temmuz Çarşamba günü sona erecektir.”
- “23. İstanbul Lale Festivali”: Bu tür resmî ya da özel olarak adlandırılmış festival isimleri büyük harfle başlayarak yazılır. Burada hata görünmüyor. “İstanbul” zaten özel isim, “Lale Festivali” ifadesi de organizasyonun özgün adı durumunda.
- “Taksim Meydanı’ndaki”: “Taksim Meydanı” yine özel isim ve doğru büyük harfle başlıyor. Kesme işaretiyle ek ayrımı doğru yapılmış.
- Ay ve gün adlarında “25 Haziran Salı” gibi tarih belirten durumlarda ay ve gün adları özel isim gibi büyük harfle de yazılabilir, yazım kuralı açısından büyük bir itiraz söz konusu değildir.
D) “Yazarlara ödenecek telif ücreti, reklam ve hak gelirleri Telif Hakkı Yayın ve Satış Yöntemliği’ne göre düzenlenmektedir.”
- Buradaki ana sorun “Telif Hakkı Yayın ve Satış Yöntemliği” ifadesindedir.
- Metin içinde geçen bu yapı, aslında resmi bir yönetmelik adı gibi görünmektedir. Doğrusu “Telif Hakkı, Yayın ve Satış Yönetmeliği” veya “Telif Hakkı Yayın ve Satış Yönetmeliği” olmalıdır.
- Bu biçimiyle “Yöntemliği” kelimesi, ilgili özel adın yanlış yazımıdır. Dolayısıyla özel adın yazımı hatalıdır ve sorunun cevabı da D seçeneği olur.
E) “Kitle İletişim Araçlarında Türkçenin Kullanımı Bilgi Şöleni, Gazi Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Kampüsü’nde gerçekleştirilecektir.”
- “Kitle İletişim Araçlarında Türkçenin Kullanımı Bilgi Şöleni”: Bir bilimsel/akademik etkinlik adını oluşturur; her sözcüğün ilk harfi büyük, bağlaçlar hariç. Doğru kullanılmış.
- “Gazi Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Kampüsü”: Gazi Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi ve Kampüs kelimeleri bir resmî isim bütünlüğü içinde kullanıldığı için büyük harfle başlıyor. Çekim eki kesme işaretiyle ayrılmış. Bu da doğrudur.
Tüm seçenekler incelendiğinde, D seçeneğinin özel isim yazımı açısından yanlış olduğu görülür.
3. Türkçede Özel İsim Yazımı ve Başlıca Kurallar
Türkçede özel isimleri yazarken dikkat edilmesi gereken temel kuralları şu şekilde özetleyebiliriz:
- Kişi Adları ve Soyadları: Her zaman büyük harfle başlar: “Ahmet Yılmaz”, “Fatma Girik” vb.
- Devlet, Kurum ve Kuruluş Adları: “T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı”, “Milli Eğitim Bakanlığı”, “Türk Dil Kurumu”. İçinde geçen her sözcük büyük harfle başlar, ancak bağlaçlar ile ek durumunda olan sözcükler küçük harfle yazılabilir.
- Kitap, Dergi, Eser ve Sanat Eseri Adları: “Çalıkuşu”, “Suskunlar Dergisi”, “Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü”. Burada “ve”, “ile” gibi bağlaçlar küçük harfle yazılır.
- Coğrafi İsimler: “Bursa”, “Marmara Denizi”, “Kızılırmak”.
- Tarihî Olaylar, Bayramlar, Resmî Gün, Festival Adları: “Cumhuriyet Bayramı”, “İstanbul Lale Festivali”.
- Akrabalık Adları: Eğer özel isimle birleşip bir lakap ya da saygı ifadesi hâline gelmemişse küçük harfle başlar: “Ahmet amca”, “Asiye teyze”. Ancak doğrudan “Teyze Asiye” şeklinde kullanılırken lakap olarak büyük harf de tercih edilebilir; bu durum, hitap niteliğine göre şekillenir.
4. Özel Adların Yazımında Sık Yapılan Hatalar
- Resmî Kurum Adını Eksik Yazmak: “Turizm Bakanlığı” denmesi lazımken “Turizm bakanlığı” şeklinde küçük harfle başlamak.
- Bağlaçları Yanlış Büyük Harfle Yazmak: “Atasözleri Ve Deyimler Sözlüğü” gibi. Oysa “ve” küçük yazılmalı.
- Yönetmelik/Yasa/Genelge Adlarında Eksik veya Yanlış Sözcük Kullanmak: Sorudaki “Yöntemliği” ↔ “Yönetmeliği” hatası gibi.
- Akrabalık İsimlerini Özel İsim Gibi Yazmak: “Teyze” sözcüğünü yanlış yerde büyük harfle başlama gibi.
- Etkinlik/Festival Adlarında Küçük Harf Kullanmak: “İstanbul Lale Festivali” doğruyken “İstanbul lale festivali” şeklinde.
5. Örnekler ve Açıklamalar
-
Örnek 1:
- Yanlış: “Devlet Demiryolları genel müdürlüğünde çalışan Ali Bey…”
- Doğru: “Devlet Demiryolları Genel Müdürlüğünde çalışan Ali Bey…”
-
Örnek 2:
- Yanlış: “Atasözleri Ve Deyimler Sözlüğü”
- Doğru: “Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü”
-
Örnek 3:
- Yanlış: “Telif Hakkı Yayın ve Satış Yöntemliği”
- Doğru: “Telif Hakkı Yayın ve Satış Yönetmeliği”
Yukarıda olduğu gibi “yönetmelik” yerine “yöntemlik” yazmak, hem anlam hem de özel adın doğruluğu bakımından ciddi bir yanlış oluşturur.
6. Konuyla İlgili Sıkça Sorulan Sorular
-
Soru: Akrabalık bildiren terimler (amca, hala, teyze vb.) özel isimden önce gelirse büyük harfle mi yazılır?
Cevap: Genellikle akrabalık adları küçük harfle yazılır. Ancak özel bir lakap veya unvan niteliği taşıyıp, kişinin yerine geçiyorsa büyük harfle de yazılabilir. Örneğin, “Asiye teyze” doğru kullanımdır. Hitapta ise “Teyze Asiye” de görülebilir. -
Soru: Resmî kurum adlarında her kelime büyük harfle mi başlar?
Cevap: Evet, ancak “ve”, “ile”, “da/de” bağlaçları küçük harfle kalır. Ayrıca kurum adının tam resmî biçimiyle yazılması önemlidir. -
Soru: Festival ve şölen gibi etkinlik adlarının tamamı büyük harfle mi başlamalı?
Cevap: Etkinlik, şölen, festival, sempozyum gibi resmî veya özel isim haline gelmişse baş harfleri büyük yazılır. İçindeki bağlaçlar hariç her sözcük büyük harfle başlar. -
Soru: Resmî belgelerde tarihlerin yazımı nasıl olmalı?
Cevap: Genellikle “25 Haziran 2023” şeklinde kullanılır. Gün ve ay adları bu tarz tam tarihlerde büyük harfle başlayabilir; eğer cümle içinde anlamın gerektirdiği biçimde ise küçük harfle de devam edebilir.
7. Özet Tablo
Aşağıdaki tabloda, özel adlarla ilgili Türkçede yaygın kullanım kurallarının kısa bir özetini görebilirsiniz:
| Kural/Konu | Doğru Kullanım Örneği | Yanlış Kullanım Örneği |
|---|---|---|
| Resmî Kurum Adları | “Türk Dil Kurumu”, “Devlet Demiryolları Genel Müdürlüğü” | “Türk Dil kurumu”, “Devlet demiryolları müdürlüğü” |
| Kitap / Eser Adları | “Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü” | “Atasözleri Ve Deyimler Sözlüğü” |
| Yönetmelik / Kanun / Tüzük / Genelge Adları | “Telif Hakkı Yayın ve Satış Yönetmeliği” | “Telif Hakkı Yayın ve Satış Yöntemliği” |
| Özel Kişi İsimleri | “Mehmet Akif Ersoy” | “mehmet akif ersoy” |
| Akrabalık Adları | “Ali amca”, “Asiye teyze” | “Ali Amca” (Ancak unvanla karışırsa istisna olabilir.) |
| Coğrafi İsimler | “Kars, Taksim Meydanı” | “kars, taksim meydanı” |
Tablodan da görüleceği gibi özel isim niteliğindeki yönetmelik, kitap, eser, kurum veya kişi adlarının harfiyen doğru yazılması gerekir. Bağlaçlar (“ve”, “ile” vb.) ise büyük harf kullanılmadan, küçük harfle yazılmalıdır.
8. Sonuç ve Kısa Özet
- D seçeneğinde yer alan “Telif Hakkı Yayın ve Satış Yöntemliği” ifadesi, gerçekte “Telif Hakkı Yayın ve Satış Yönetmeliği” olarak yazılması gereken bir özel addır. Bu nedenle özel adın yazımında hata yapılmıştır.
- A, B, C ve E seçeneklerinde resmi/özel isimlerin yazımında kural hatası yoktur.
Dolayısıyla özel adların yazımıyla ilgili yanlışlık yapılan cümle, D seçeneğindeki cümledir.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özel adların yazımıyla ilgili bir yanlışlık yapılmıştır?
A) Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü, Türk Dil Kurumunun 21 Mayıs 2009 tarihinde Kars’ta düzenlediği toplantıyla kullanıma açıldı.
B) Devlet Demiryolları Müdürlüğünden emekli olan dedemin 20 bin avroya aldığı ev, Almanya’daki Asiye teyzeme miras kaldı.
C) 23. İstanbul Lale Festivali, 25 Haziran Salı günü Taksim Meydanı’ndaki konserlerle başlayacak olup 5 Temmuz Çarşamba günü sona erecektir.
D) Yazarlara ödenecek telif ücreti, reklam ve hak gelirleri Telif Hakkı Yayın ve Satış Yönetmeliği’ne göre düzenlenmektedir.
E) Kitle İletişim Araçlarında Türkçenin Kullanımı Bilgi Şöleni, Gazi Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Kampüsü’nde gerçekleşecektir.
Cevap: (A)
Türkçe Yazım Kurallarına göre özel adlardan sonra getirilen ekler kesme işareti ile ayrılmalıdır. Dolayısıyla “Türk Dil Kurumunun” yerine “Türk Dil Kurumu’nun” yazılması gerekir. Böylece özel ada ek ayrılma kuralına uyulmuş olur.