Türk tarihine ait bilinen ilk yazılı belgeler nerede bulunmaktadır
Soru: Türk tarihine ait bilinen ilk yazılı belgeler nerede bulunmaktadır?
Cevap:
-
En bilinen ve genellikle “Türk tarihinin ilk yazılı belgeleri” olarak gösterilen eserler Orhun (Orkhon) Yazıtlarıdır. Bu taş yazıtlar 8. yüzyıla tarihlenir ve Göktürk dönemine (Köktürk) aittir. Orhun Yazıtları, M.Ö./MS. Orhun Vadisi (günümüz Moğolistan’ında) çevresinde bulunmuştur; önemli örnekler Bilge Kağan, Kül Tigin ve Tonyukuk yazıtlarıdır. Bu yazıtlar hem metin hem de alfabe (Eski Türkçe — runik/Orhun alfabesi) açısından ilk büyük belgeler sayılır.
-
Yenisey (Yenisei) yazıtları: Sibirya’nın Yenisey Nehri vadisinde (günümüz Krasnoyarsk/Tuva çevresi) bulunan runik Türk yazıtlarıdır. Tarihleri genel olarak 6.–10. yüzyıllar aralığına yayılır ve Orhun yazıtlarıyla birlikte Eski Türkçe yazılı mirasının önemli parçalarıdır.
-
Altay ve Orta Asya’daki diğer taş yazıtlar ve mezar kitabeleri de Eski Türk dönemine aittir; bunlar da günümüzde sahada (bulundukları bölgede) veya ilgili ülkelerin müzelerinde korunmaktadır.
-
Ayrıca yazılı kaynaklar denince Türklerin kendi dillerinde yazılmış sonraki önemli eserler de akla gelir: örneğin 11. yüzyıl eserleri olan Kutadgu Bilig ve Divânu Lügâti’t-Türk. Bu tür el yazmaları ve kopyaları günümüzde çeşitli kütüphane ve müzelerde (hem Türkiye’de hem yabancı kurumlarda) koruma altındadır.
Kısa özet tablosu (yer ve örnek):
- Orhun Vadisi (Moğolistan) — Orhun (Göktürk) Yazıtları: Bilge Kağan, Kül Tigin, Tonyukuk (8. yy)
- Yenisey Bölgesi (Sibirya) — Yenisey yazıtları (6.–10. yy arası)
- Altay / Orta Asya — çeşitli taş kitabeler ve mezar yazıtları
-
- yy el yazmaları — Kutadgu Bilig, Divânu Lügâti’t-Türk (kütüphane/müze koleksiyonları)
Özetle: Türk tarihine ait bilinen en eski yazılı belgelerin büyük kısmı Orta Asya ve Sibirya coğrafyasında (özellikle Orhun Vadisi ve Yenisey çevresi) bulunur; sonraki el yazmaları ise farklı kütüphane ve müze koleksiyonlarında saklanır.
Kolay gelsin, @Zeynep5255