Sorunun Çözümü:
Soruda bir aracın 100 kilometrelik yolda harcadığı yakıt miktarı, f(x) fonksiyonu ile verilmiştir:
Yorumlama:
- x: Saatteki hız (km/h),
- f(x): 100 kilometrede harcanan yakıt (litre).
Aracın 1000 kilometrelik yolu minimum yakıt harcayarak gitmesi isteniyor. Bu durumda f(x) fonksiyonunda minimum değeri bulmamız gerekiyor.
1. f(x) Fonksiyonunun Türevi
Fonksiyonu türeteceğiz ve türevi 0’a eşitleyerek kritik noktaları bulacağız.
Fonksiyon:
Türevini hesaplayalım:
İlk önce parantez içindeki ifadeyi türetelim:
2. Türevi 0’a eşitleme
f'(x) = 0 için:
Bu denklemi çözelim:
Her iki tarafı 2500 ile çarparak:
Buradan:
3. İkinci Türevin Kontrolü
Fonksiyonun minimum mu, maksimum mu olduğunu anlamak için ikinci türevi kontrol edelim:
f'(x) = -\frac{2500}{x^2} + 1
İkinci türev:
Hız x = 50 için:
Bu değer pozitif olduğu için x = 50 noktasında minimum yakıt tüketimi söz konusudur.
4. Sonuç
Aracın hızı 50 km/h olduğunda, minimum yakıt ile 1000 kilometrelik mesafeyi kat edebilir. Bu nedenle doğru cevap B şıkkı (50)'dir.
Özet Tablo:
| Adım | İşlem | Sonuç |
|---|---|---|
| Fonksiyonu türetme | f'(x) = -\frac{2500}{x^2} + 1 | Türev bulundu |
| Türevi 0’a eşitleme | -\frac{2500}{x^2} + 1 = 0 | x = 50 km/h |
| İkinci türev testi | f''(x) = \frac{5000}{x^3} | Minimum tüketim vardır |
| Sonuç | Hız = 50 km/h | B şıkkı doğru |
22. Soru: “Saate ortalama x kilometre hızla giderken bir otomobilin 100 kilometrelik yolda harcadığı yakıt,
f(x) = (1/25)(2500/x + x)
litredir. Yakıt fiyatı 50 TL/L olduğuna göre, bu otomobilin 1000 kilometrelik yolu minimum yakıt harcayarak alabilmesi için hızının saatte kaç kilometre olması gerekir?”
Cevap:
İçindekiler
1. Probleme Genel Bakış
Bu soruda, otomobilin sabit bir hız (x km/sa) ile giderken belirli bir mesafede (100 km) harcadığı yakıt miktarı verilmiştir. Amacımız, 1000 km’lik bir yolculuğu en az yakıt (dolayısıyla en az maliyet) harcayarak tamamlayacak hızı bulmaktır.
Otomobilin 100 kilometrede harcadığı yakıt fonksiyonu:
$
f(x) = \frac{1}{25}\Bigl(\frac{2500}{x} + x\Bigr)
$
şeklindedir. Yakıtın litre başına fiyatı 50 TL olduğu için, hızı optimize ederek toplam maliyeti (ve harcanan yakıtı) minimize etmek istiyoruz.
2. Verilen Fonksiyon ve Anlamı
f(x) fonksiyonu otomobilin 100 km’lik yolda harcadığı yakıt miktarını belirtir (litre cinsinden):
- \frac{2500}{x} terimi, hız azaldıkça artan bir yakıt tüketimi bileşenini ifade eder (motorun verimsiz çalışması veya uzun sürede gidilen yolun etkisi olabilir).
- x terimi ise hız arttıkça büyüyen başka bir yakıt tüketimi bileşenidir (motorun yüksek devirde fazladan yakıt tüketmesi).
Bu iki etkiyi birleştiren formül, toplam harcanan yakıt miktarını x değerine göre tanımlar. Fonksiyonun önündeki \frac{1}{25} katsayısı, hesaplamada sabit olarak eklenir.
3. Maliyet Fonksiyonunu Oluşturma
100 km için yakıt harcaması (litre) = f(x) = \frac{1}{25}\Bigl(\frac{2500}{x} + x\Bigr)
• 1 litre yakıtın fiyatı = 50 TL
• 1000 km için, 100 km’deki tüketimin 10 katı kadar tüketim söz konusudur (aynı hızla gidildiğini varsayarsak).
Dolayısıyla, 1000 km’lik yolda yakıt tüketimi (litre) = 10 \times f(x).
Toplam maliyet (1000 km) = (Tüketilen litre) × (Birim fiyat) = 10 \, f(x) \times 50.
Minimizasyon açısından sabit çarpanlar (10 ve 50) sonuçta hızı etkileyecek optimal değeri değiştirmez. Bu nedenle, doğrudan orijinal fonksiyonu
$
f(x) = \frac{1}{25}\Bigl(\frac{2500}{x} + x\Bigr)
$
üzerinde minimizasyon yapmak yeterlidir.
4. Türevin ve Kritik Noktaların Hesaplanması
Minimizasyon problemi için öncelikle f(x) fonksiyonunun türevini alıp, bu türevi 0’a eşitleyerek kritik noktayı (veya noktaları) bulmamız gerekir. Fonksiyon şu şekilde olsun:
$
f(x) = \frac{1}{25} \Bigl(\frac{2500}{x} + x\Bigr).
$
Daha kolay incelemek için:
$
g(x) = \frac{2500}{x} + x.
$
Bu şekilde, f(x) = \frac{1}{25} g(x) olduğu için $f(x)$’in minimum olduğu noktada g(x) de minimum olacaktır.
Adım Adım Türev
- g(x) = \frac{2500}{x} + x
- g'(x) = -\frac{2500}{x^2} + 1 (Çünkü \frac{d}{dx}\bigl(\frac{2500}{x}\bigr) = -\frac{2500}{x^2} ve \frac{d}{dx}(x) = 1)
Türevi Sıfıra Eşitleme
$
g’(x) = 0 \implies -\frac{2500}{x^2} + 1 = 0.
$
Buradan;
$
1 = \frac{2500}{x^2} \quad \Longrightarrow \quad x^2 = 2500 \quad \Longrightarrow \quad x = \pm 50.
$
Soruda hız (km/sa) pozitif olmak zorunda olduğu için,
$
x = 50 \text{ (km/sa)}.
$
5. İkinci Türev ve Minimum Nokta Kontrolü
Minimum olduğunu doğrulamak adına ikinci türevi de inceleyebiliriz:
$
g’'(x) = \frac{d}{dx}\Bigl(-\frac{2500}{x^2} + 1\Bigr) = \frac{5000}{x^3}.
$
x = 50 için g''(50) = \frac{5000}{50^3} > 0 olduğundan, bu nokta minimum değeri verir. Dolayısıyla, en az yakıt (veya maliyet) tüketimi x=50 km/sa hızda gerçekleşir.
6. Sonuç ve Özet
Yapılan analiz sonucunda, otomobilin hızı 50 km/sa olduğunda 1000 km’lik bir yolu minimum yakıtla tamamladığı görülür. Bu sonuç, türev bilgisinin maksimum-minimum problem çözümünde nasıl kullanıldığını net şekilde ortaya koyar.
• Hızın çok düşük olması (x küçük) yolun uzun sürmesine ve dolayısıyla fazladan yakıt tüketimine neden olur.
• Hızın fazla olması (x büyük) ise yüksek devirde çalışmadan kaynaklı tüketimi artırır.
• Bu iki etkinin dengelendiği nokta tam da 50 km/sa hızdır.
7. Özet Tablo
| Adım | İşlem | Sonuç |
|---|---|---|
| 1. Fonksiyon Yazımı | f(x) = \tfrac{1}{25}\bigl(\tfrac{2500}{x} + x\bigr) | 100 km yakıt tüketimi (litre) |
| 2. Maliyet Bağıntısı | Birim fiyat: 50 TL/L, 1000 km → 10 kat yakıt, Toplam Maliyet = 10·f(x)·50 | Sabit katsayılar minimizasyon noktasını değiştirmez |
| 3. Türev Alma (g(x) = 2500/x + x) | g'(x) = -\tfrac{2500}{x^2} + 1 | Anaparanın türevi |
| 4. Kritik Noktayı Bulma | g'(x) = 0 \implies -\tfrac{2500}{x^2} + 1 = 0 \implies x^2 = 2500 \implies x = 50 | Kritik nokta x=50 |
| 5. İkinci Türev | g''(x) = \tfrac{5000}{x^3} | g''(50) > 0 \implies Minimum değer |
| 6. Sonuç | 1000 km’lik yol için, en az yakıt tüketimi hız = 50 km/sa | Cevap: 50 km/sa |
Kısacası, soru bize en uygun hızın matematiksel olarak 50 km/sa olduğunu gösteriyor. Bu hızda, otomobil hem yavaş gitmenin yarattığı uzun süreli kullanım nedeniyle oluşan ekstra masraftan hem de çok hızlı gitmenin yarattığı yüksek devirde yakıt tüketiminden kaçınmış oluyor.
