temel dil bilgisi konu anlatım 1 dönem açık öğretim için
Açık Öğretim 1. Dönem Temel Dil Bilgisi Konu Özeti
Açık öğretim 1. dönem temel dil bilgisi müfredatı; dilin temel işlevleri, Türkçenin dünya dilleri arasındaki yeri, ses olayları, sözcükte yapı ve temel imla kurallarını kapsayan akademik dil yeterliliği kazandırma programıdır.
1. Dilin Özellikleri ve Türkçenin Yeri:
- Dil-Kültür İlişkisi: Dil, milletin ortak hafızasını ve kültürel birikimini nesilden nesle aktaran canlı, gelişen sosyal bir kurumdur.
- Yapı Bakımından Diller: Türkçe; köklerin değişmediği, anlam ve görev değişikliğinin sonuna eklenen eklerle sağlandığı eklemeli (bitişken / sondan eklemeli) bir dildir.
- Köken (Soy) Bakımından Diller: Türkçe, Moğolca, Mançu-Tunguzca, Korece ve Japonca ile birlikte Ural-Altay dil ailesinin Altay koluna mensuptur.
2. Ses Bilgisi (Fonetik) ve Başlıca Ses Olayları:
- Büyük ve Küçük Ünlü Uyumu: Türkçe kökenli sözcüklerde kalın-ince ünlü uyumu (büyük ünlü uyumu) ile düz-yuvarlak ünlü uyumu (küçük ünlü uyumu) aranır.
- Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşme): Sert ünsüzle (f, s, t, k, ç, ş, h, p) biten bir sözcüğe c, d, g ile başlayan bir ek geldiğinde, ekin başındaki ünsüz sertleşerek ç, t, k biçimine dönüşür (Örn: sınıf-da \rightarrow sınıfta, kitap-cı \rightarrow kitapçı).
- Ünsüz Yumuşaması (Değişimi): p, ç, t, k sert ünsüzleriyle biten sözcüklere ünlüyle başlayan bir ek getirildiğinde bu ünsüzler b, c, d, \check{g}/g seslerine dönüşür (Örn: kitap-ı \rightarrow kitabı, ağaç-a \rightarrow ağaca).
- Ünlü Düşmesi ve Daralması: İki heceli kimi sözcükler ünlüyle başlayan ek aldığında ikinci hecedeki dar ünlü düşer (Örn: akıl-ı \rightarrow aklı). Düz-geniş ünlülerle (a, e) biten fiiller “-yor” ekini aldığında bu ünlüler daralarak \imath, i, u, \ddot{u} olur (Örn: başla-yor \rightarrow başlıyor).
3. Sözcükte Yapı (Kök ve Ekler):
- Kök: Sözcüğün anlamlı en küçük ve bölünemez parçasıdır; isim kökü (mak/mek eki alamayan) ve fiil kökü (eylem bildiren) olmak üzere iki ana gruba ayrılır.
- Yapım Ekleri: Eklendiği sözcüğün anlamını veya türünü değiştirerek yeni (türemiş) sözcük oluşturan eklerdir (Örn: göz \rightarrow göz-lük, yaz- \rightarrow yaz-ar).
- Çekim Ekleri: Sözcüğün anlamını değiştirmeyen; cümle içinde diğer sözcüklerle bağ kurmasını sağlayan durum (hâl), iyelik, çoğul ve kiplik ekleridir.
4. Yazım Kuralları ve Noktalama:
- “De / Da” ile "Ki"nin Yazımı: Cümleden çıkarıldığında anlam bozulmuyorsa bağlaçtır ve ayrı yazılır; bulunma hâli eki olan “-de” ile aitlik/ilgi eki olan “-ki” sözcüğe bitişik yazılır.
- Büyük Harflerin Kullanımı: Özel adlar, unvanlar, kurum/kuruluş adları ve tarih bildiren ay/gün adları belirli bir güne işaret ediyorsa (Örn: 29 Ekim 1923) daima büyük harfle başlar.
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: Açık öğretim sınavlarında en sık sorulan soru tipleri, sondan eklemeli dil özellikleri, ünlü düşmesi ile ünsüz sertleşmesinin aynı sözcükte tespiti ve bağlaç olan "da/de"nin yazımı üzerinedir.