Tarihî olayların ortaya çıkmasında birden çok faktörün etkili olduğunu göz önünde bulunduran bir tarihçinin,
I. objektif bir yaklaşım sergileme,
II. yardımcı bilim dallarından yararlanma,
III. olayları tüm yönleri ile araştırma
gibi tutumlarından hangilerini gerçekleştireceği söylenebilir?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) Yalnız III
D) I ve II
E) I, II ve III
Aşağıdakilerden hangisi tarihî bir olayın araştırılmasında kullanılan yöntemlerden biri değildir?
A) Yardımcı bilim dallarından yararlanmak
B) Neden-sonuç ilişkisi kurmak
C) Deney ve gözlem yapmak
D) Birinci el kaynakları kullanmak
E) Arkeolojik buluntulardan çıkarımlar yapmak
Tanım: Tarih, geçmişte yaşamış insan topluluklarının yaşantılarını, kültürlerini, ilişkilerini yer ve zaman göstererek neden-sonuç ilişkisi içerisinde belgelere dayanarak inceleyen bilim dalıdır.
Durum: Orta Asya’daki ilk Müslüman Türk devleti olan Karahanlılar; Karluk, Yağma, Çiğil ve Tuhsi boylarından oluşmuştur. Satuk Buğra Han, İslamiyet’i kabul eden ilk Karahanlı hükümdarıdır. Satuk Buğra Han Türkler arasında İslamiyet’in yayılması için mücadele etmiş, bu nedenle El-Mücahit, El-Gazi unvanları almıştır.
Tarihin tanımı ve durumu beraber değerlendirildiğinde tanımda bulunan aşağıdaki unsurlardan hangisine durumda yer verilmemiştir?
A) Yer
B) Zaman
C) Kişi
D) Neden-sonuç ilişkisi
E) İnsan topluluklarının ilişkileri
Görselde yer alan 3 adet tarih sorusunun detaylı çözümleri aşağıda sunulmuştur:
2. Soru: Tarihçinin Araştırma Tutumları
ÇÖZÜM ADIMLARI & Seçenek Analizi:
- Öncül I (Objektif bir yaklaşım sergileme): Tarihçi, olayların tek bir nedene bağlı olmadığını ve birden fazla etkenin rol oynadığını bilerek önyargılardan uzak, tarafsız (objektif) bir bakış açısı geliştirmelidir.
- Öncül II (Yardımcı bilim dallarından yararlanma): Birden çok faktör (coğrafi, ekonomik, kültürel, sosyolojik vb.) devrede olduğu için tarihçinin coğrafya, arkeoloji, sosyoloji ve nümizmatik gibi disiplinlerden destek alması zorunludur.
- Öncül III (Olayları tüm yönleri ile araştırma): Çok boyutlu faktörlerin aydınlatılması ancak olayların siyasi, sosyal, dini ve ekonomik tüm yönleriyle ele alınması ile mümkündür.
Sonuç ve Doğrulama:
Verilen her üç tutum da tarih biliminin çok faktörlü doğasını göz önüne alan bir araştırmacının sergilemesi gereken temel yaklaşımlardır.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
CEVAP: E — I, II ve III
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
3. Soru: Tarih Biliminin Yöntemleri
ÇÖZÜM ADIMLARI & Seçenek Analizi:
- A Seçeneği (Yardımcı bilim dallarından yararlanmak): Kronoloji, arkeoloji, filoloji vb. bilimler tarihin vazgeçilmez yöntem araçlarındandır. Doğru bir yöntemdir.
- B Seçeneği (Neden-sonuç ilişkisi kurmak): Olayların birbirini nasıl tetiklediğini anlamak için temel araştırma ilkesidir.
- C Seçeneği (Deney ve gözlem yapmak): Tarihî olaylar geçmişte yaşanmış, bitmiş ve tekrarlanamaz niteliktedir. Bu nedenle tarihte pozitif bilimlerdeki gibi laboratuvar deneyi ve gözlem yapılamaz.
- D Seçeneği (Birinci el kaynakları kullanmak): Olayın geçtiği döneme ait ana kaynaklara başvurmak tarihsel metodolojinin esasıdır.
- E Seçeneği (Arkeolojik buluntulardan çıkarımlar yapmak): Özellikle yazısız ve yazılı dönemlerin aydınlatılmasında temel yöntemlerden biridir.
Sonuç ve Doğrulama:
Tarihî olaylar tekrarlanamadığı için deney ve gözlem yöntemi tarih araştırmalarında kesinlikle kullanılamaz.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
CEVAP: C — Deney ve gözlem yapmak
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
5. Soru: Tarihin Tanımı ve Durum Eşleştirmesi
ÇÖZÜM ADIMLARI & Seçenek Analizi:
Metindeki unsurları tanımda geçen kavramlarla eşleştirelim:
- A) Yer: Metinde “Orta Asya” ifadesiyle açıkça belirtilmiştir.
- B) Zaman: Metinde Karahanlıların kuruluşuna ya da Satuk Buğra Han dönemine ait herhangi bir yüzyıl, yıl veya tarih aralığı (zaman unsuru) verilmemiştir.
- C) Kişi: Metinde “Satuk Buğra Han” açıkça zikredilmiştir.
- D) Neden-sonuç ilişkisi: “Satuk Buğra Han Türkler arasında İslamiyet’in yayılması için mücadele etmiş (Neden), bu nedenle El-Mücahit, El-Gazi unvanları almıştır (Sonuç).” cümlesinde kurulmuştur.
- E) İnsan topluluklarının ilişkileri: “Karluk, Yağma, Çiğil ve Tuhsi boylarının” bir araya gelerek devleti oluşturması insan topluluklarının siyasi ve sosyal ilişkisini gösterir.
Sonuç ve Doğrulama:
Metin incelendiğinde olayın geçtiği dönem/yıl bilgisine yer verilmediği için tanımda yer alan zaman unsuru durumda eksik bırakılmıştır.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
CEVAP: B — Zaman
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
Tarih araştırmalarında kullanılan kaynak türleri (birinci elden ve ikinci elden kaynaklar) ile ilgili bir pekiştirme sorusu çözmek ister misiniz?