Tarih Öğretmeni Murat Bey, öğrencilerine şu bilgiyi vermiştir: "İslamiyet öncesi Türk devletlerinde siyasi otorite belirli soylara özgülenmiştir. Bir Hun beyi ne kadar güçlü olursa olsun Tu-ku soyundan gelmedikçe şanyü (hakan) olamazdı. Aynı durum Kök Türklerde Aşina, Uygurlarda ise Yağlakâr sülaleleri için de geçerliydi.
Murat Öğretmen’in verdiği bu bilgilere göre aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılabilir?
A) İlk Türk devletlerinde hükümdarlığın halkın iradesine dayalı hâle getirildiğine
B) Hükümdarlık hakkının belirli hanedanlarla sınırlandırıldığına
C) Taht kavgalarının önlenmesi amacıyla kesin bir veliahtlık sisteminin oluşturulduğuna
D) Boy beylerinin hükümdarla eşit siyasi yetkilere sahip olduğuna
E) Kağanların ilahî bir varlık olarak kabul edildiğine
Tuğrul Bey, Büveyhî Hükümdarlığı’nı yıkarak Abbasi Halifeliği’ni yeniden güçlendirmiş ve halifeliğe karşı yapılan Fatımî saldırılarını bertaraf etmiştir. Halifelik makamına ve Bağdat şehrine hizmetinden dolayı, 1058’de Tuğrul Bey’e iki altın kılıç kuşatan Halife, onu “Doğu’nun ve Batı’nın Sultanı” ünvanıyla ödüllendirmiştir.
Buna göre aşağıdakilerden hangisine ulaşılabilir?
A) Fatımî Devleti’nin siyasi varlığının sona erdiğine
B) Büveyhîlerin İslam dünyasındaki etkinliğinin devam ettiğine
C) Abbasi Devleti’nin en geniş sınırlarına ulaştığına
D) Tuğrul Bey’in Abbasi Halifeliği’nin siyasi varlığının korunmasına katkı sağladığına
E) Tuğrul Bey’in halifelik makamının dinî yetkilerini üstlendiğine
İlk Türk Devletlerinde Hükümdarlık Anlayışı ve Büyük Selçuklu-Abbasi İlişkileri
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: İslamiyet öncesi Türk devletlerinde Kut anlayışı gereği egemenlik hakkı ilahi kaynaklı kabul edilmiş ve yalnızca kut verilmiş belirli hanedan sülalelerine (Hunlarda Tu-ku, Kök Türklerde Aşina, Uygurlarda Yağlakâr) tanınmıştır. Türk-İslam tarihinde ise Tuğrul Bey’in Bağdat Seferi ile İslam dünyasının siyasi liderliği Türklere geçmiş, Abbasi halifeleri varlıklarını Selçuklu koruması altında sürdürmüştür.
1. SORUNUN ÇÖZÜMÜ VE SEÇENEK ANALİZİ
Öğretmenin ifadesinde yer alan “Siyasi otorite belirli soylara özgülenmiştir” ve “Tu-ku, Aşina, Yağlakâr sülaleleri” vurgusu, yönetme hakkının yalnızca belirli hanedan üyelerine ait olduğunu doğrudan kanıtlar.
- A) İlk Türk devletlerinde veraset ve kut anlayışı vardır; cumhuriyet veya halk iradesi söz konusu değildir.
- B) Doğru. Hükümdarlık hakkı belirli aileler/sülalelerle (hanedanlarla) sınırlandırılmıştır.
- C) Türk veraset sisteminde “ülke hanedanın ortak malıdır” kuralı geçerli olduğundan kesin bir veliahtlık sistemi yoktur.
- D) Metinde boy beylerinin ne kadar güçlü olsalar dahi hakan olamayacakları belirtilerek yetkilerinin eşit olmadığı vurgulanmıştır.
- E) Türk kağanları tanrı/ilahî bir varlık değil; yönetme yetkisini (kut) Tanrı’dan alan fani insanlardır.
1. SORUNUN CEVABI: B — Hükümdarlık hakkının belirli hanedanlarla sınırlandırıldığına
2. SORUNUN ÇÖZÜMÜ VE SEÇENEK ANALİZİ
Metinde Tuğrul Bey’in Şii Büveyhoğulları Devleti’ni yıkarak Abbasi Halifeliği’ni baskıdan kurtardığı, Fatımî tehlikesini önlediği ve halifeliğin devamını sağladığı anlatılmaktadır.
- A) Metinde yalnızca Fatımî saldırılarının püskürtüldüğü yazmaktadır; Fatımî Devleti’nin tamamen yıkıldığına ulaşılamaz.
- B) Büveyhî hükümdarlığı yıkıldığı için İslam dünyasındaki etkinliği sona ermiştir.
- C) Abbasi Devleti’nin sınırlarına veya en geniş sınırlara ulaştığına dair bir bilgi yer almamaktadır.
- D) Doğru. Tuğrul Bey; Büveyhîleri yıkarak ve Fatımî taarruzlarını engelleyerek Abbasi Halifeliği’nin siyasi varlığını güvence altına almıştır.
- E) Halife, Tuğrul Bey’e “Doğu’nun ve Batı’nın Sultanı” unvanını vererek siyasi yetkilerini devretmiştir; dinî yetkiler halifenin elinde kalmaya devam etmiştir.
2. SORUNUN CEVABI: D — Tuğrul Bey’in Abbasi Halifeliği’nin siyasi varlığının korunmasına katkı sağladığına
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: Tuğrul Bey’in halifeden “Doğu’nun ve Batı’nın Sultanı” unvanını alması, İslam dünyasında dinî ve siyasi otoritenin birbirinden ayrıldığının (laik bir yetki paylaşımının) en önemli tarihsel göstergesidir. Tuğrul Bey halife olmamış, halifenin koruyucusu ve siyasi lideri olmuştur.
