Sular sarardı, yüzün perde perde solmakta
Kizıl havalar) seyret ki akşam olmakta
Eğilmiş arza, kanar, muttasil kanar güler
Durur alev gibi dallarda kanlı bülbüller
ilo
Sular mi yandı, neden tunca benziyor mermer
Bu dizelerde numaralanmış sözcüklerle ilgili aşağıda
verilenlerden hangisi yanlıştır?1 sözcük, basit zamanlı fildir. n
BY 1. sözcük, zarf-fildir.
9) l. sözcük, belirtme hâinde isimdir
P IV. sözcük, birleşik fildirs
E V sözcük, nitelik bildiren türemiş sıfattır.
Ahmet Haşim’in “Merdiven” Şiirindeki Numaralanmış Sözcüklerin Dil Bilgisi Analizi
ÇÖZÜM ADIMLARI:
Adım 1 — A Seçeneğinin Analizi (I. Sözcük: “sarardı”)
- “Sarardı” sözcüğünün kökü “sarı” ismidir. “-ar” yapım ekiyle fiile dönüşmüş (sarar-) ve ardından yalnızca tek bir kip eki olan -dı (Görülen Geçmiş Zaman) ekini almıştır.
- Tek bir kip ekiyle çekimlendiği için basit zamanlı (çekimli) bir fiildir. Bu nedenle A seçeneğindeki ifade doğrudur.
Adım 2 — B Seçeneğinin Analizi (II. Sözcük: “perde perde”)
- “Perde perde” söz grubu bir ikilemedir ve cümlede “solmakta” eylemsisini durum yönünden tamamlayan bir durum zarfı (belirteç) görevindedir.
- Ancak sözcük kökü isimdir (“perde”) ve üzerinde fiilden türeyen hiçbir fiilimsi / zarf-fiil eki (-ken, -alı, -madan, -ınca, -ıp, -arak vb.) bulunmamaktadır. Dolayısıyla sözcük zarf-fiil değil, ikileme yoluyla oluşmuş bir zarftır. Bu nedenle B seçeneğindeki ifade yanlıştır.
Adım 3 — C Seçeneğinin Analizi (III. Sözcük: “havaları”)
- “Hava-lar-ı” sözcüğü çokluk eki (-lar) ve ardından eylemin nesnesi olduğunu gösteren -ı belirtme (yükleme) hâl ekini almıştır (“Neyi seyret?” \rightarrow “Kızıl havaları”). İsim soyludur ve belirtme hâlindedir. Bu nedenle C seçeneğindeki ifade doğrudur.
Adım 4 — D Seçeneğinin Analizi (IV. Sözcük: “seyret”)
- “Seyret” sözcüğü, “seyir” ismi ile “etmek” yardımcı eyleminin birleşmesiyle (seyir + etmek) oluşmuş yardımcı eylemle kurulmuş birleşik fiildir. Bu nedenle D seçeneğindeki ifade doğrudur.
Adım 5 — E Seçeneğinin Analizi (V. Sözcük: “kanlı”)
- “Kanlı” sözcüğü, “kan” isim köküne -lı isimden isim yapım eki getirilerek türetilmiştir. “Kanlı bülbüller” tamlamasında “Nasıl bülbüller?” sorusuna yanıt verdiği için niteleme sıfatıdır. Bu nedenle E seçeneğindeki ifade doğrudur.
Adım 6 — Seçenek Karşılaştırması
A. I. sözcük, basit zamanlı fiildir. — Doğru tespittir.
B. II. sözcük, zarf-fiildir. — Yanlış ifadedir; sözcük zarftır ancak fiilimsi (zarf-fiil) değildir.- C. III. sözcük, belirtme hâlinde isimdir. — Doğru tespittir.
- D. IV. sözcük, birleşik fiildir. — Doğru tespittir.
- E. V. sözcük, nitelik bildiren türemiş sıfattır. — Doğru tespittir.
Adım 7 — Son Doğrulama
Bir sözcüğün türce “zarf” olması onun “zarf-fiil” olduğu anlamına gelmez. Zarf-fiil olabilmesi için mutlaka fiil kök veya gövdesine zarf-fiil eklerinin gelmesi gerekir. “Perde perde” ifadesi isim kökenli bir ikileme zarfı olduğu için fiilimsi değildir.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
CEVAP: B şıkkı (II. sözcük, zarf-fiildir.)
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
Sözcük türleri veya fiilimsiler konusunda takıldığın başka bir soru tipini ya da kuralı detaylandırmamı ister misin?