- Mevla’m sorsun sebebinden
Söylerdin ayrılmam senden
Öyle çabuk unuttun ki
Hayal eyle bir Süeri
Felekten küseli beri
Kaldı mı gönlünde yeri
Bu dizelerdeki altı çizili sözcüklerle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
A) I. sözcük: Ünsüz değişmesi vardır.
B) II. sözcük: Türetilirken ünlü kaybına uğramıştır.
C) III. sözcük: Ünsüz benzeşmesi vardır.
D) IV. sözcük: Ünlü düşmesi görülmektedir.
E) V. sözcük: Ünsüz düşmesi olmuştur. - Üçe katlanmış kâğıdı çıkardı. Tosun Bey, istemine başkaldıran ellerinin cinayetinde titredi. Bir ferman açılabilir miydi? Ama kımıldayamıyor, ellerine söz geçiremiyordu. Zincire vurulmuş, hareketsiz yatarken başkasının işlediği cinayeti karışmadan seyreder gibi, ellerinin hainliğine bakakaldı. Onu dinlemeyen bu eller, fermanı da açtı. Tosun Bey az ışık veren kandilin ışığıyla ancak gördüğü satırları okudu.
Bu parçayla ilgili
I. Ünlü daralmasına uğrayan sözcük vardır.
II. Ünsüz değişimine aykırı kelime kullanılmıştır.
III. Altı çizili sözcükte hem ünlü düşmesi hem ünsüz yumuşaması meydana gelmiştir.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) Yalnız III
D) I ve II
E) I, II ve III - Oğuz Atay’ın, zamanının ilerisinde olması; bütün yenilikçiler
gibi onun da geç ya da eksik anlaşılmasına, eserlerinde
satır aralarında göze çarpan anlaşılmama ve yalnız
bırakılma sitemlerine yol açmıştır. TRT roman ödülünü
kazandığı hâlde romanını basacak yayınevini bir yıl
boyunca bulamayan, kitabın yayımlanmasının ardından
dağınıklık ve anlaşılmazlık, “romantizm ve bunalımlılık” gibi
suçlamalara uğrayan Atay, bugün Türk edebiyatının
kitapları en çok baskı yapan ve en sadık okur kitlesine
sahip yazarlarındandır.
Bu parçadaki numaralanmış sözcüklerin hangisinde kaynaştırma ünsüzü yoktur?
A) I
B) II
C) III
D) IV
E) V - (I) Eliot, Bergson felsefesine karşıdır; Eliot’a göre düşünce ve duygu eş zamanlı olarak gerçekleşir. (II) Fakat bu, duygu ve düşüncenin aynı olduğunu göstermez. (III) En çok ve en iyi düşünen varlıklar en çok hissedenler olmayabilir. (IV) Bu yüzden Eliot; Bergson ve Bradley felsefesinin üzerinde çalıştığı rasyonel düşüncenin duygu ve hislerden sıyrılabileceğine dair başlangıç noktasını reddeder. (V) Eliot’a göre rasyonellik öncesi bir evrenin var olup olmadığını bilemeyiz.
Bu parçada numaralanmış cümlelerin hangilerinde ünsüz türemesi vardır?
A) I ve II
B) II ve IV
C) III ve V
D) III ve IV
E) IV ve V
Ses Bilgisi (Karma Ses Olayları ve Analizi)
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: Türkçede sözcükler ek alırken veya birleşirken kök ve gövdelerinde meydana gelen ses olayları (ünlü düşmesi, ünlü daralması, ünsüz benzeşmesi, ünsüz yumuşaması/değişimi, kaynaştırma ünsüzleri ve ünsüz türemesi) sözcüğün yapısı ve eklerin niteliği incelenerek belirlenir.
ÇÖZÜM VE SEÇENEK ANALİZİ
6. Soru Analizi
- A) I. sözcük (sebebinden): “sebep” sözcüğü ünlüyle başlayan ek aldığında sonundaki sert ünsüz yumuşayarak p \to b değişimine uğramıştır (ünsüz değişimi vardır, doğru).
- B) II. sözcük (ayrılmam): Sözcüğün kökü “ayır-” fiilidir. Yapım eki alırken ikinci hecedeki dar ünlü düşmüştür (ay\imath r\text{-}\imath l \to ayr\imath l, türetilirken ünlü kaybı vardır, doğru).
- C) III. sözcük (unuttun): unut\text{-}du\text{-}n \to unuttun şeklinde görülen geçmiş zaman eki sertleşmiştir (ünsüz benzeşmesi vardır, doğru).
- D) IV. sözcük (gönlünde): “gönül” ismi iyelik eki alırken ikinci hecedeki dar ünlü düşmüştür (g\ddot{o}n\ddot{u}l\text{-}\ddot{u} \to g\ddot{o}nl\ddot{u}, ünlü düşmesi vardır, doğru).
- E) V. sözcük (unuttun): Bu sözcükte ünsüz düşmesi (örneğin k\ddot{u}\mbox{ç}\ddot{u}k\text{-}c\ddot{u}k \to k\ddot{u}\mbox{ç}\ddot{u}c\ddot{u}k gibi) yoktur; ünsüz benzeşmesi (sertleşmesi) bulunmaktadır.
6. SORU CEVABI: E) V. sözcük: Ünsüz düşmesi olmuştur.
7. Soru Analizi
- I. Öncül (Ünlü Daralması): Metindeki “geçiremiyordu” (ge\mbox{ç}ir\text{-}e\text{-}me\text{-}yor\text{-}du \to geçiremi-yor-du) ve “kımıldayamıyor” (k\imath m\imath lda\text{-}ma\text{-}yor \to kımıldamı-yor) eylemlerinde olumsuzluk ekinin geniş ünlüsü daralarak daralmaya uğramıştır (doğru).
- II. Öncül (Ünsüz Değişimine Aykırılık): Dilimizdeki yabancı kökenli ve bazı tek heceli sözcükler ünlüyle başlayan ek aldıklarında yumuşamaz. Metinde geçen Arapça kökenli “cinayetinde” (cinayet\text{-}i) sözcüğünde son ses olan “t” yumuşamamıştır (doğru).
- III. Öncül (Altı Çizili Sözcük: “seyreder”): “seyir” ve “etmek” sözcüklerinin birleşmesiyle oluşmuştur.
- seyir + et\text{-}er \to seyr\text{-}et\text{-}er (ünlü düşmesi gerçekleşmiştir).
- seyret\text{-}er \to seyreder (t \to d ünsüz yumuşaması/değişimi gerçekleşmiştir). Dolayısıyla iki ses olayı da mevcuttur (doğru).
7. SORU CEVABI: E) I, II ve III
8. Soru Analizi
Türkçede iki ünlü yan yana gelemeyeceği için veya bazı ad çekimlerinde araya “y, ş, s, n” kaynaştırma harfleri girer:
- I (ilerisinde): ileri\text{-}\mathbf{s}\text{-}i\text{-}\mathbf{n}\text{-}de (“s” ve “n” kaynaştırma ünsüzüdür).
- II (anlaşılmama): anla\mbox{ş}\text{-}\imath l\text{-}ma\text{-}ma (olumsuzluk eki ve isim-fiil eki yan yana gelmiştir; kaynaştırma ünsüzü yoktur).
- III (ödülünü): \ddot{o}d\ddot{u}l\text{-}\ddot{u}\text{-}\mathbf{n}\text{-}\ddot{u} (“n” kaynaştırma ünsüzüdür).
- IV (yayımlanmasının): yay\imath mlanma\text{-}\mathbf{s}\text{-}\imath\text{-}\mathbf{n}\text{-}\imath n (“s” ve “n” kaynaştırma ünsüzüdür).
- V (uğrayan): u\breve{g}ra\text{-}\mathbf{y}\text{-}an (“y” sıfat-fiil eki önündeki kaynaştırma ünsüzüdür).
8. SORU CEVABI: B) II
9. Soru Analizi
Arapça kökenli bazı sözcükler ünlüyle başlayan bir ek aldığında veya yardımcı eylemle birleştiğinde son sesleri ikizleşir (ünsüz türemesi meydana gelir):
- III. Cümle: “hissedenler” sözcüğünde his + etmek \to his\mathbf{s}etmek şeklinde s ünsüz türemesi vardır.
- IV. Cümle: “reddeder” sözcüğünde red + etmek \to red\mathbf{d}etmek şeklinde d ünsüz türemesi vardır.
9. SORU CEVABI: D) III ve IV