Soruuuk

Soru görüntüsü üzerinden verilen soruları adım adım çözebiliriz.


Çözüm 1: Ek fiil ve çekim görevlerini belirleyerek örnek cümle yazma

a. Okumam, yazmam ilkokulun üçüne kadar olup sicilim son derece temizdir.

  • Bu cümlede yer alan ek fiillerin görevleri:
    • “okumam” → isim soylu sözcüğü yüklem yapma görevi (Ek fiil yüklem görevi görmüştür.)
    • “sicilim” → kişi ve iyelik bildirir (Ek fiil kişinin kendine ait durumu göstermiştir.)

b. Hececiler, kendilerinden sonra yeni bir edebî neslin yetişmediğini söylüyorlardı.

  • Bu cümlede ek fiilin görevi:
    • “yetişmediğini” → olumsuzluk bildirme (Ek fiil “yetişmek” yüklemini olumsuzlaştırmış.)

Çözüm 2: Çekim eklerinin kip ve kişi bilgilerini yazma

a. Sen de beni yakıp gittin, geçen yıl bu zamanlar.

  • Fiiller ve kip bilgileri:
    • “yakıp” → zarf fiil eki (“-ıp”), kip yok.
    • “gittin” → geçmiş zaman kipi (“-di”) ve 2. tekil şahıs (“-in”).

b. Böyle yazmışsa yaradan, kara toprak yeter bana.

  • Fiiller ve kip bilgileri:
    • “yazmışsa” → şart kipi (“-sa/-se”) ve 3. tekil şahıs (“-mış”).

c. Biz Kartal’ız, Beşiktaş’lıyız, hiç bitmeyecek büyük aşkımız.

  • Fiiller ve kip bilgileri:
    • “bitmeyecek” → gelecek zaman kipi (“-ecek”) ve 3. tekil şahıs (“-cek”).

Çözüm 3: Basit, türemiş ve birleşik fiilleri ayırt etme

a. Bir insan nasıl bu kadar yalan söyleyebilir ki?

  • “söyleyebilir” → türemiş fiil, çünkü “söyle-” (kök) + “-ebil-” (yeterlik bildiren ek) birleşmiş.

b. Eline geçen paranın çoğu da İstanbul’da çoluğa çocuğa gidiyor.

  • “gidiyor” → basit fiil, çünkü yalnızca çekim eki ile kullanılmış, yapısı değişmemiş.

Özet Tablosu

Soru Çözüm
Ek fiillerin görevleri Cümlelerde yüklem yapma, olumsuzluk veya iyelik belirtme görevinde kullanılmış.
Çekim eklerinin kip ve kişiler Ekler geçmiş zaman, şart ve gelecek zaman kipleriyle 2. ve 3. tekil şahısları ifade etmiş.
Basit, türemiş ve birleşik fiiller Fiillerin yapısına göre türemiş ve basit yapılar ayırt edilmiş.

Sorular detaylı şekilde çözülmüştür. Başka bir kısmı varsa onu da ekleyebiliriz. @Cumhur

Soru: Yukarıdaki görselde yer alan Türkçe dilbilgisi sorularını (T.7.3.8, T.7.3.9 ve T.7.3.10) örnek cümlelerle ve adım adım inceleyiniz. Fiillerin kip, kişi, ek fiil görevleri ve fiil yapıları (basit, türemiş, birleşik) nasıl belirlenir? Açıklayınız.

Cevap:

İçindekiler

  1. T.7.3.8: Ek Fiiller ve Görevleri
  2. T.7.3.9: Çekimli Fiillerin Kip ve Kişi Ekleri
  3. T.7.3.10: Basit, Türemiş ve Birleşik Fiillerin Yapıları
  4. Örnek Çözüm Tablosu
  5. Genel Özet
  6. Kaynakça

1. T.7.3.8: Ek Fiiller ve Görevleri

Türkçede ek fiil (Ek-eylem) genellikle isim soylu sözcüklere veya yüklem olabilecek başka unsurlara gelerek cümleyi çekimli hâle getirir. En sık kullanılan ek fiil, “-dir” ile görülen üçüncü tekil şahıs ya da başka şahıs ekleridir (“-im, -sin, -tir” vb.). Ek fiil iki ana görev üstlenir:

  1. İsim Cümlelerini Yüklem Yapmak:

    • Örnek: “Sicilim son derece temizdir.”
      • Burada “temiz” bir sıfattır; “-dir” eki onu çekimli hâle getirip yüklem yapar.
  2. Basit Zamanlı Fiillere İkinci Bir Kip Zamirleyerek Bileşik Zaman Oluşturmak (genellikle görülen geçmiş zaman veya şart kipinde):

    • Örnek: “Gelmişim, gelmişsin, gelmiştir.” (Görülen geçmiş zaman -di + ek fiil şahıs eki)

Ek Fiiller İçin Örnek Cümle

  • “Başarılı bir öğrenciyim.” (İsim cümlesini ek fiil “-yim” ile çekimledik; 1. tekil şahıs)
  • “Okumam, yazmam ilkokulun üçüne kadar olup sicilim son derece temizdir.”
    • “temizdir”: Burada “temiz + -dir” ek fiil göreviyle isim cümlesini yüklem yapmıştır.

2. T.7.3.9: Çekimli Fiillerin Kip ve Kişi Ekleri

Bir fiili çekimli hâle getirebilmek için iki unsur gerekir:

  1. Kip Eki (zaman veya dilek-istek kiplerini gösterir)
  2. Kişi Eki (ben, sen, o, biz, siz, onlar)

Aşağıda verilen cümlelerden bazı örnekler:

  1. “Sen de beni yakıp gittin, geçen yıl bu zamanlar.”

    • Köken Fiil: “git-”
    • Kip Eki: “-di” (Di’li geçmiş zaman)
    • Kişi Eki: “-n” (2. tekil)
    • Tam çekimli fiil: “gittin” → (git + di + n)
  2. “Böyle yazmışsa yaradan, kara toprak yeter bana.”

    • “yazmışsa” fiilini inceleyelim:
      • Köken fiil: “yaz-”
      • Kip eki: “-mış” (miş’li geçmiş zaman)
      • Şart eki: “-sa” (ek fiil veya kipin şart hâli)
      • Kişi eki: (gizli 3. tekil “o”)
    • Bu yüzden “yazmışsa” hem geçmiş zaman hem şart anlamı içeren bileşik bir çekimdir.
  3. “Biz kartalız, Beşiktaşlıyız, hiç bitmeyecek büyük aşkımız.”

    • Burada “Biz kartalız” ve “Beşiktaşlıyız” ifadeleri isim cümleleridir; “-ız” ek fiildir ve kişi eki (1. çoğul) içerir.
    • “bitmeyecek” ise “bit-me-y-ecek” yapısında gelecek zaman kip ekini “-ecek” almıştır (3. tekil), ama cümlede sıfat-fiil gibi kullanılmıştır.

3. T.7.3.10: Basit, Türemiş ve Birleşik Fiiller

Fiilin kök ve gövde yapısı, fiilin basit mi, türemiş mi yoksa birleşik mi olduğunu belirler:

  1. Basit Fiil: Herhangi bir yapım eki veya iki fiilin bileşimi olmadan çekimlenmiş fiillerdir.

    • Örnek: “Gel-…”, “Git-…”, “Oku-…”
  2. Türemiş Fiil: Fiilin köküne veya gövdesine en az bir yapım eki eklenmiştir.

    • Örnek: “yaş-a-” + “-mak” ⇒ “yaşamak” (kökte “yaş” isim, ek alarak fiil oluyor)
    • “sula-” + “-mak” ⇒ “sulamak”
  3. Birleşik Fiil:

    • Yardımcı Fiille Kurulan Birleşik Fiiller: “yardım etmek”, “kayıp olmak”, “yapabilmek” vb.
    • Anlamca Kaynaşmış Birleşik Fiiller: “aklından geçmek”, “göz atmak”, “kulak vermek” vb.
    • Kurallı Birleşik Fiiller (yeterlik, tezlik, sürerlik, yaklaşma): “söyleyebilir”, “yazıverdi”, “kanayayazdı” vb.

Örnek Cümle Çözümlemesi

a) “Bir insan nasıl bu kadar yalan söyleyebilir ki?”

  • Kök: “söyle-”
  • Yardımcı fiil: “-ebil-” (yeterlik)
  • Kip eki: “-ir” (geniş zaman)
  • Yapı: Birleşik fiil (yeterlik birleşik fiili)

b) “Eline geçen paranın çoğu da İstanbul’da çoluğa çocuğa gidiyor.”

  • Kök: “git-”
  • Kip eki: “-iyor” (şimdiki zaman)
  • Yapı: Basit fiil (yapım eki veya ikinci fiil yok)

4. Örnek Çözüm Tablosu

Cümle / Fiil Kök Kip Eki Kişi Eki Ek Fiil Yapı (Basit / Türemiş / Birleşik)
“gittin” (Sen de beni yakıp gittin) git -di -n (2. tekil) Yok Basit
“yazmışsa” (Böyle yazmışsa yaradan) yaz -mış + -sa (gizli 3. tekil) -sa (ek fiil-şart) Birleşik (çekim yönünden bileşik)
“kartalız” (Biz kartalız) (isim) Yok (isim c.) -ız (1. çoğul) -ız (ek fiil) İsim cümlesi + ek fiil
“söyleyebilir” (Yalan söyleyebilir mi) söyle -ebil (yeterlik) + -ir (geniş) (gizli 3. tekil) Yok Birleşik (yeterlik)
“gidiyor” (Eline geçen paranın çoğu…) git -iyor (gizli 3. tekil) Yok Basit

5. Genel Özet

  • Ek fiil, isim cümlelerini yüklem yapar veya fiillere eklenerek bileşik zaman oluşturur (ör. “temizdir”, “gidecektir”).
  • Fiillerin Kip ve Kişi Ekleri, fiilin kim tarafından ve hangi zaman/dilek kipinde kullanıldığını gösterir; örneğin “gittim” (1. tekil, di’li geçmiş).
  • Basit Fiil: Yapım eki almaz veya yardımcı fiil eklentisi yoktur.
  • Türemiş Fiil: Köke bir yapım eki eklenmiştir (“uyu-mak”, “yaşa-mak”).
  • Birleşik Fiil: İki fiilin veya fiil + yardımcı fiilin birleşmesiyle oluşur (“söyleyebilmek”, “yardım etmek”).

Kısa Özet:
Yukarıdaki sorularda, önce fiili veya isim yüklemine bakarak hangi eklerin (kip, kişi, ek fiil vb.) kullanıldığı saptanır. Daha sonra fiilin yapısı (kök, yapım ekleri, yardımcı fiil) incelenerek basit mi, türemiş mi, yoksa birleşik mi olduğu belirlenir.


6. Kaynakça

  • Türk Dil Kurumu (TDK). (2023). Türkçe Sözlük ve Yazım Kılavuzu.
  • MEB Ortaokul Türkçe Ders Kitabı (2022-2023).

@Cumhur