Cümlelerde Altı Çizili Sözcüklerde Ünlü Düşmesi Analizi
ÇÖZÜM ADIMLARI:
Adım 1 — A Seçeneğini İnceleme (I. Cümle: “besledik”)
“Besledik” sözcüğünün kökü besi isim köküdür. “Besi” kelimesine “-le” yapım eki getirildiğinde kökteki “i” ünlü harfi düşer (besi + le → besle-). Bu sözcükte türetilme esnasında ünlü düşmesi vardır.
Adım 2 — B Seçeneğini İnceleme (II. Cümle: “ilerledik”)
“İlerledik” sözcüğünün kökü ileri isim köküdür. “İleri” kelimesine “-le” yapım eki getirildiğinde kökteki “i” ünlü harfi düşer (ileri + le → ilerle-). Bu sözcükte türetilme esnasında ünlü düşmesi vardır.
Adım 3 — C Seçeneğini İnceleme (III. Cümle: “çevremizde”)
“Çevremizde” sözcüğünün kökü çevir- fiil köküdür. “Çevir-” fiiline “-e” yapım eki getirildiğinde kökteki “i” ünlü harfi düşer (çevir + e → çevre). Bu sözcükte türetilme esnasında ünlü düşmesi vardır.
Adım 4 — D Seçeneğini İnceleme (IV. Cümle: “Kurak”)
“Kurak” sözcüğünün kökü kuru- köküdür. “Kuru-” köküne “-ak” yapım eki getirildiğinde kökteki “u” ünlü harfi düşer (kuru + ak → kurak). Bu sözcükte türetilme esnasında ünlü düşmesi vardır.
Adım 5 — E Seçeneğini İnceleme (V. Cümle: “geçtik”)
“Geçtik” sözcüğü geç- fiil köküne görülen geçmiş zaman eki (-di) ve 1. çoğul kişi eki (-k) getirilerek oluşmuştur (geç- + ti + k). Sözcükte “d” sesinin “t” sesine dönüşmesiyle ünsüz benzeşmesi (sertleşmesi) gerçekleşmiştir; ancak herhangi bir ünlü düşmesi yoktur.
Adım 6 — Seçenek Karşılaştırması
A. I. (besledik) — “besi + le” türetilirken “i” ünlü düşmesi var.
B. II. (ilerledik) — “ileri + le” türetilirken “i” ünlü düşmesi var.
C. III. (çevremizde) — “çevir + e” türetilirken “i” ünlü düşmesi var.
D. IV. (kurak) — “kuru + ak” türetilirken “u” ünlü düşmesi var.
E. V. (geçtik) — Ünsüz sertleşmesi var, ünlü düşmesi YOKTUR.
Adım 7 — Son Doğrulama
I, II, III ve IV. cümlelerdeki altı çizili sözcüklerin tamamı yapım eki alarak türetilirken köklerindeki bir ünlü harfi kaybetmiştir. V. cümledeki “geçtik” sözcüğünde ise yalnızca ünsüz sertleşmesi meydana gelmiş olup hiçbir ünlü düşmesi yaşanmamıştır.
Püf Noktası: Bu soruda “birçok şıkta yok” gibi görünmesinin sebebi, düşmelerin türetilme esnasında (yapım eki alırken) gerçekleşmesidir. Günlük kullanımda köklerini doğrudan fark edemediğimiz besi, ileri, çevir- ve kuru- sözcükleri yapım eki aldıklarında ünlü kaybına uğrarlar.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
CEVAP: E şıkkı (V. Cümle - “geçtik”)
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
Türetilirken ünlü düşmesine uğrayan diğer sözcük örnekleri (örneğin oynamak, sarırmak, koklamak, kavşak) üzerinden pratik yapmak ister misin?