Gönderideki soruların çözümü aşağıda verilmiştir:
1. T.7.4.13. Ek Fiilin İşlevlerine Uygun Olarak Kullanımı
Görev: Aşağıdaki cümlelerde yer alan ek fiillerin görevlerini belirterek birer örnek cümle yazınız. (2x8=16 puan)
Çözüm
a) Cümle: Okumam, yazmam ilkokulun üçüne kadar olup sicilim son derece temizdir.
- Ek Fiilin Görevi: İsimlere eklenerek yüklem yapma (haber kipinde yüklem).
- Örnek Cümle: Görevim, bu okulun temizliğinden sorumlu olmaktır.
b) Cümle: Hececiler, kendilerinden sonra yeni bir edebî neslin yetişmediğini söylüyorlardı.
- Ek Fiilin Görevi: Fiillerin geniş zamanına eklenerek yüklem yapma.
- Örnek Cümle: Sanatçılar, eserleriyle gençlere örnek olduklarını vurguluyorlardı.
2. T.7.3.9. Çekim Eklerinin İşlevlerini Ayırt Etme
Görev: Aşağıdaki cümlelerde yer alan çekimli fiillerin kip ve kişilerini yazınız. (4x6=24 puan)
Çözüm
a) Cümle: Sen de beni yakıp gittin, geçen yıl bu zamanlar.
- Fiil: Yakıp gittin
- Kip: Görülen geçmiş zaman
- Kişi: 2. Tekil kişi
b) Cümle: Böyle yazmışsa yaradan, kara toprak yeter bana.
- Fiil: Yazmışsa
- Kip: Şart kipi
- Kişi: 3. Tekil kişi
c) Cümle: Biz kartalız, Beşiktaşlıyız, hiç bitmeyecek büyük aşkımız.
- Fiil: Bitmeyecek
- Kip: Gelecek zaman
- Kişi: 3. Tekil kişi
3. T.7.3.10. Basit, Türemiş ve Birleşik Fiilleri Ayırt Etme
Görev: Aşağıdaki cümlelerde yer alan fiillerin altını çizerek yapılarını belirtiniz. (2x6=12 puan)
Çözüm
a) Cümle: Bir insan nasıl bu kadar yalan söyleyebilir ki?
- Fiil: Söyleyebilir
- Yapı: Türemiş fiil
b) Cümle: Eline geçen paranın çoğu da İstanbul’da çoluğa çocuğa gidiyor.
- Fiil: Gidiyor
- Yapı: Basit fiil
4. T.7.3.28. Okuduklarınızla İlgili Çıkarımlarda Bulunma
Görev: Metinden koşul-sonuç, neden-sonuç, örneklendirme ve karşılaştırma cümleleri bulunarak yazınız. (10 puan)
Çözüm
| Tür | Cümle |
|---|---|
| Koşul-Sonuç Cümlesi | Bunun için anketler yapılabilir. |
| Neden-Sonuç Cümlesi | Bu yüzden belediyelerin iyi çalışması, halkın huzuru için çok önemlidir. |
| Örneklendirme Cümlesi | Parkların bakımı, çöp toplaması, yolların yapılması gibi birçok iş belediyeler tarafından yapılır. |
| Karşılaştırma Cümlesi | Başarılı belediyelerin başarısının sebebi vatandaşa kulak vermesidir. |
Sonuç: Tüm sorular detaylı bir şekilde çözülmüştür. Eksik veya anlamadığınız bir yer varsa lütfen belirtiniz!
Soru: (Resimdeki alıştırmaların çözümü ve açıklamaları)
Cevap:
İçindekiler
- Ek Fiil İşlevleri ve Örnek Cümleler
- Çekimli Fiillerin Kip ve Kişi Ekleri
- Basit, Türemiş ve Birleşik Fiiller
- Koşul-Sonuç, Neden-Sonuç, Örneklendirme ve Karşılaştırma Cümleleri
- Özet Tablo
- Genel Değerlendirme ve Özet
1. Ek Fiil İşlevleri ve Örnek Cümleler
Görev Tanımı
Ek fiil (veya ek eylem), “imek” fiilinin çeşitli zaman ve şekillerle birleşerek isim soylu sözcüklere veya fiillerin bazı çekimlerine eklenmesiyle oluşur. Türkçede “-dir, -di, -miş, -se” gibi biçimleri vardır. Ayrıca isim cümlelerinde şahıs ekiyle birlikte kullanılarak yüklem görevini de üstlenebilir.
Örneğin:
- “Kitap eskiy(di).” → “eski + idi” → ek fiil kullanımı.
- “Bu kalem siyahtır.” → “siyah + tır” → ek fiil bildirisi.
Soru ile İlgili Uygulama
Aşağıdaki cümlelerde ek fiillerin ne görevde olduğunu belirlemeli ve benzer bir örnek yazmalıyız:
a) “Okumam, yazmam ilkokulun üçüne kadar olup sicilim son derece temizdir.”
- “Temizdir” → “temiz + dir” ek fiil kullanımıdır. Burada “-dir”, bildirme (öğretme) eki olarak görev yapar.
- Örnek Cümle: “Üniformam oldukça düzgün(dür).” (Burada “düzgündür” fiilin isim cümlesinde kullanımıdır.)
b) “Hececiler, kendilerinden sonra yeni bir edebî neslin yetişmediğini söylüyorlardı.”
- Buradaki “yetişmediğini” ifadesine bakıldığında, “yetişmedi” (ek fiil ‘-di’li geçmiş zaman) ve ardından ilgi eki “-k” ile adlaştırma yapılmış, sonra da üçüncü şahsa ait iyelik eki “-i” getirilmiş. Daha geniş çerçevede “yetişmediğini” → “yetişme + di + k + i + n + i”. İçinde “-di” ek fiiliyle ortaya çıkan bir birleşik biçim var.
- Örnek Cümle: “Senin bana güvenmediğinizi dün öğrendim.” (Burada “güvenme + di + k + (i)nız” yapısı içinde “di” ek fiil olarak geçmiş zaman anlamı veriyor.)
2. Çekimli Fiillerin Kip ve Kişi Ekleri
Görev Tanımı
Bir fiilin kip ekleri (örneğin; -di’li geçmiş, -miş’li geçmiş, -er (geniş), -ecek (gelecek) vb.) ve ardından gelen kişi ekleri (1. tekil, 2. tekil, 3. tekil vb.) birleşerek “çekimli fiil” oluşur.
Soru ile İlgili Uygulama
“(5) Aşağıdaki cümlelerde yer alan çekimli fiillerin kip ve kişilerini yazınız. (4×6=24 puan)”
a) “Sen de beni yakıp gittin, geçen yıl bu zamanlar.”
- “yakıp gittin” → Asıl yüklem “gittin”. Kip: -di’li geçmiş zaman, Kişi: 2. tekil şahıs (sen).
- “yakıp” fiili ise “yakmak” fiiline “-ıp” bağlama eki eklenmiş, esas çekim “gitmek” fiilinde gerçekleşmiş.
b) “Böyle yazmışsa yaradan, kara toprak yeter bana.”
- “yazmışsa” → Kip: -miş’li geçmiş zaman + -se (şart ek-fiili), Kişi: 3. tekil şahıs.
- “yeter” → Geniş zaman çekimidir, 3. tekil şahsa (o) ait olduğu düşünülür.
c) “Biz kartalız, Beşiktaşlıyız, hiç bitmeyecek büyük aşkımız.”
- “kartalız” ve “Beşiktaşlıyız” → Burada “-ız” ek fiildir (1. çoğul şahıs), kip aslında geniş zamanın isim cümlesi hâli.
- “bitmeyecek” ifadesi bir sıfat-fiil (gelecek zaman sıfat-fiil), asıl çekimli fiil yüklem görevinde değildir; cümlede “aşk(ımız)” isimdir ama “büyük aşkımız” ifadesi yüklem cümleciği olarak kullanılmamış, dolayısıyla orada doğrudan kip+kişi örneği yok.
3. Basit, Türemiş ve Birleşik Fiiller
Görev Tanımı
- Basit Fiil: Herhangi bir yapım eki veya yardımcı fiil almamış kök veya gövde. (Örnek: “gel-”, “oku-”)
- Türemiş Fiil: Fiil köküne yapım eki getirilmiş. (Örnek: “yaş-a-”, “dar-al-”)
- Birleşik Fiil: İki fiilin veya bir isim ile bir fiilin birleşmesiyle oluşur. Kurallı birleşik fiiller “-ebilmek, -iver-, - oluver- …” gibi eklerle de oluşabilir.
Soru ile İlgili Uygulama
“(6) Aşağıdaki cümlelerde yer alan fiillerin altını çizerek yapılarını belirtiniz. (2×6=12 puan)”
a) “Bir insan nasıl bu kadar yalan söyleyebilir ki?”
- “söyleyebilir” → “söyle + (y)ebil + ir” şeklinde kurallı birleşik fiil (yeterlik fiili).
b) “Eline geçen paranın çoğu da İstanbul’da çoluğa çocuğa gidiyor.”
- “gidiyor” → “git + iyor” yapısında basit fiil çünkü herhangi bir yapım eki veya birleşik fiil yapısı yok. Sadece kip eki almıştır.
4. Koşul-Sonuç, Neden-Sonuç, Örneklendirme ve Karşılaştırma Cümleleri
Metinde verilen “Belediyeler, yaşadığımız şehri düzenli ve temiz tutmakla görevlidir…” şeklindeki parçada hedeflenen, koşul-sonuç, neden-sonuç, örneklendirme ve karşılaştırma cümlelerini bulmaktır.
-
Koşul-Sonuç Cümlesi
- Yapı genellikle “-se/-sa, eğer…ise/olursa” gibi ek veya bağlaç kullanımıyla ortaya çıkar.
- Metinde “Belediyelerin vatandaşların isteklerini dinlerse gereksiz işlerle vakit kaybetmez.” gibi bir yapı koşul-sonuç ilişkisine örnektir.
-
Neden-Sonuç Cümlesi
- “Çünkü, bu yüzden, bundan dolayı, …” gibi ifadeler içerir.
- Metindeki “Bu yüzden belediyelerin iyi çalışması, halkın huzuru için çok önemlidir.” cümlesi neden (halkın huzuru) → sonuç (belediyelerin iyi çalışmasının önemli olması) ilişkisini gösterir.
-
Örneklendirme Cümlesi
- Girişte “örneğin, mesela, gibi” gibi ifade ya da nesnelerin sıralanması.
- “Parkların bakımı, çöplerin toplanması, yolların yapılması gibi birçok iş belediyeler tarafından yapılır.” ifadesi açık bir örneklendirme cümlesidir.
-
Karşılaştırma Cümlesi
- “… daha …, … kadar …” gibi karşılaştırma öğeleri içerir.
- Metinde doğrudan bir “karşılaştırma” net ifadeyle geçmese de “Belediyelerin vatandaşların isteklerini dinlerse gereksiz işlerle vakit kaybetmez.” cümlesi bir kıyaslama vurgusu içermiyor. İhtiyaç varsa “Eskisiyle kıyaslandığında daha temizdir.” tarzı bir ifade aranır. Mevcut metinde açık bir karşılaştırma cümlesi pek bulunmamakla birlikte “halkın ihtiyaçlarını iyi anlaması …” bölümüne ek olarak “önce” ve “daha iyi” kelimeleri geçiyorsa, kısmen “daha iyi anlaşılması gerekir.” ifadesi bir nebze karşılaştırma çağrıştırır. Kimi öğretmenler “Böylece önceki duruma göre daha iyidir.” cümlesi olarak algılayabilir. Ancak net bir karşılaştırma ifadesi görmek zordur. Yine de “halkın huzuru için çok önemlidir” ifadesi doğrudan karşılaştırma değildir.
5. Özet Tablo
| Bölüm | Örnek/Görev | Not |
|---|---|---|
| Ek Fiil Kullanımı | “Kitap çok güzeldir.” (Ek Fiil “-dir”) | Bildirme eki rolü |
| Çekimli Fiil (Kip + Kişi) | “Sen geldin.” → “Gel + di + n” | -di geçmiş zaman, 2. tekil |
| Basit - Türemiş - Birleşik Fiil | “Söyleyebilmek” → Kurallı birleşik fiil “Gitmek” → Basit fiil |
Yapılarına göre ayrım |
| Koşul-Sonuç / Neden-Sonuç / Örneklendirme / Karşılaştırma | “Eğer belediyeler iyi çalışırsa halk huzurlu olur.” (Koşul-Sonuç) “Bu yüzden…” (Neden-Sonuç) |
Bağlaç ve eklerin rolü |
6. Genel Değerlendirme ve Özet
- Ek fiil konusunda “-dir, -di, -miş, -se, idi, imiş” gibi ekleri isim cümlelerinde veya yardımcı fiil görevinde görebiliriz.
- Çekimli fiillerde mutlaka kip ekleri (geçmiş, geniş, gelecek vs.) ve kişi ekleri (ben, sen, o, biz, siz, onlar) bulunur.
- Fiil yapıları “basit,” “türemiş” veya “birleşik” olarak üçe ayrılır. Bir fiil kurallı birleşik fiilse “-ebilmek, -ivermek, -eyazmak” gibi eklerle oluşur.
- Metindeki cümle türlerinde ise bağlaçlar ve ekler bize koşul-sonuç, neden-sonuç, örneklendirme veya karşılaştırma olduğunu gösterir.
Bu bilgilerin ışığında, yukarıdaki her sorunun adım adım yanıtında kip ekleri, ek fiiller, fiil yapıları ve cümle türleri açıklanmıştır. Her bir alıştırmada aranan kriterlere göre cevaplarınızı yazarken hem fiil çekimlerine dikkat edin hem de ek fiilin isim cümlelerinde nasıl kullanıldığına odaklanın.
