!1000006104|375x500 [Link Silindi]
Yukarıdaki altı çizili sözcüklerin hangisinde birden fazla ses olayı vardır?
Cevap: A) I (Yani “Dolaştığım” sözcüğünde birden fazla ses olayı bulunur.)
İçindekiler
- Ses Olayı Nedir?
- Altı Çizili Sözcükleri İnceleme
-
- II. “Bineceğim”
- III. “sahibi”
- IV. “ağlayanım”
- V. “kabrime”
- Tablolu Özet
- Ayrıntılı Analiz ve Neden I. Seçenek?
- Kısa Özet
1. Ses Olayı Nedir?
Türkçede ses olayları, bir sözcükte eklerin veya kökün eklerle etkileşime girmesi sonucu ünlü veya ünsüzlerde gerçekleşen değişim, daralma, düşme, yumuşama vb. durumları ifade eder. Başlıca ses olayları şunlardır:
- Ünsüz Yumuşaması (p → b, ç → c, t → d, k → ğ/g):
Sözcüğün sonundaki sert ünsüz, ünlü ile başlayan bir ek geldiğinde yumuşar. - Ünsüz Benzeşmesi (sd → st vb.):
Bir sözcüğün sonunda sert ünsüz varsa ve ardından gelen ek yumuşak ünsüz ile başlıyorsa, bu yumuşak ünsüz sertleşebilir veya tersi olabilir. - Ünlü Düşmesi (a, e, ı, i vb. kaybolması):
İki heceli bazı sözcükler ek aldığında, “-i, -u, -ü, -a” gibi ünlüler düşebilir. - Ünlü Daralması (e → i, a → ı vb.):
Bazı fiillerin çekiminde “e” ünlüsünün “i”ye dönüşmesi gibi değişiklikler gözlenebilir (ör: “yemek” → “yiyorum”). - Kaynaştırma Harfleri (y, ş, s, n):
Sözcük kökü ile ek arasında ünlü uyumu için eklenen seslerdir (ör: “el-i-m” yerine “elim” basit bir örnektir, ancak “araba-y-a” gibi).
2. Altı Çizili Sözcükleri İnceleme
Soruda numaralı şekilde verilen altı çizili sözcükler şöyle sıralanmıştır:
- Dolaştığım (I)
- Bineceğim (II)
- sahibi (III)
- ağlayanım (IV)
- kabrime (V)
Aşağıda her birini ses olayları açısından ayrı ayrı inceleyip, içlerinde hangi ses olaylarının gerçekleştiğine değineceğiz.
2.1 I. “Dolaştığım”
- Kök: “dolaş-”
- Muhtemel ek dizilişi:
- “-dık” (sıfat-fiil/ortaç eki → “dolaştık” kalıbı)
- Kişi eki: “-ım” veya “-(i)m” (1. tekil şahıs)
Burada gerçekleşen ses olayları:
- Ünsüz Benzeşmesi (d → t)
- Normalde sıfat-fiil eki “-dık/dik/duk/dük” “d” ünsüzüyle başlar. Ancak “dolaş” sözcüğünün sonu “ş” gibi sert bir ünsüzle bittiği için, “d” sertleşerek “t” olmuştur. Bu yüzden “dolaş + dık” beklenirken “dolaştık” biçiminde görülür.
- Ünsüz Yumuşaması (k → ğ)
- Eke şahıs eki (-ım) gelince “dolaştık + ım” aşamasında “k” ünlü arasında kalmış ve “k → ğ” dönüşümü gerçekleşmiştir. Bu yüzden “dolaştıkım” yerine “dolaştığım” biçimi ortaya çıkmıştır.
Dolayısıyla “Dolaştığım” sözcüğünde hem ünsüz benzeşmesi hem de ünsüz yumuşaması olmak üzere iki ayrı ses olayı mevcuttur.
2.2 II. “Bineceğim”
- Kök: “bin-”
- Muhtemel ek dizilişi:
- Gelecek zaman eki “-ecek”
-
- tekil şahıs eki “-im”
Burada gerçekleşen temel ses olayı:
- Ünsüz Yumuşaması (k → ğ)
- “bin-ecek-im” birleştiğinde “k” ünlüler arasında kalır ve “k” → “ğ” dönüşümü yaşanır. Bu sebeple “binecek + im” yazıda “bineceğim” olarak görünür.
- Başka bir ek ses olayı (örn. ünlü düşmesi vb.) söz konusu değildir.
2.3 III. “sahibi”
- Kök: “sahip” (Arapça kökenli bir sözcük)
- Muhtemel ek: “-i” (3. tekil şahıs iyelik eki veya “(onun) sahibi” anlamında)
Bu sözcükte:
- Ünsüz Yumuşaması (p → b)
- “sahip + i” birleşirken Türkçedeki yumuşama kuralı gereği “p” ünsüzü “b”ye dönüşür. Dolayısıyla “sahibi” biçimi ortaya çıkar.
- Başka ek bir ses olayı gözlenmez.
2.4 IV. “ağlayanım”
- Kök: “ağla-”
- Ortaç/Fiilimsı eki: “-(y)an” (geniş zaman sıfat-fiil eki) → “ağlayan”
- Kişi eki: “-ım” (1. tekil şahıs iyelik)
Bu birleşimde dikkate değer birden fazla ses olayı yoktur. “ağla” + “yan” + “ım” eklemesinde ünsüz yumuşaması veya ünlü düşmesi söz konusu değildir. “y” de burada ya “kaynaştırma” ya da ekin asıl parçası olarak görülür.
2.5 V. “kabrime”
- Kök: “kabir” (Arapça kökenli “mezar” anlamı)
- Muhtemel ek dizilişi:
- “-im” (benim …’im)
- “-e” (yönelme hâl eki)
Bu sözcükte:
- Ünlü Düşmesi görülür. “kabir + im” aşamasında “kabir”in orta hecesindeki “i” düşer ve “kabrim” olur. Bu yapıya son olarak “-e” eklenerek “kabrime” biçimi oluşur.
- Başka bir ünsüz yumuşaması veya benzeşme süreci yoktur.
3. Tablolu Özet
| Sözcük | Kök/Ekler | Tespit Edilen Ses Olay(lar)ı | Birden Fazla Ses Olayı Var mı? |
|---|---|---|---|
| I. Dolaştığım | dolaş + dık + (ı)m | • Ünsüz benzeşmesi (d→t) | |
| • Ünsüz yumuşaması (k→ğ) | Evet (2 adet) | ||
| II. Bineceğim | bin + ecek + im | • Ünsüz yumuşaması (k→ğ) | Hayır (1 adet) |
| III. sahibi | sahip + i | • Ünsüz yumuşaması (p→b) | Hayır (1 adet) |
| IV. ağlayanım | ağla + (y)an + ım | • Belirgin ek ses olayı yok | Hayır (0 veya 1) |
| V. kabrime | kabir + im + e | • Ünlü düşmesi (kabir → kabr) | Hayır (1 adet) |
Tablodan görüldüğü üzere **“D