Şekildeki düzenekte piston K noktasında sabit tutulurken gazın basıncı P_{gaz}, katı cismin ve şişirilmiş esnek balonun bağlandıkları iplerde oluşan gerilme kuvvetlerinin büyüklükleri T_{1} ve T_{2} dir.
Piston L noktasına kadar itildiğinde P_{gaz}, T_{1} ve T_{2} nasıl değişir?
(Kabın içerisindeki sıcaklık değişmiyor.)
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: İdeal gaz yasasına (P \cdot V = n \cdot R \cdot T) göre sabit sıcaklıkta hacmi azalan gazın basıncı artar. Pascal ilkesi gereği sıvıya iletilen basınç, sıvı içerisindeki esnek balonu sıkıştırarak hacmini küçültür; Arşimet prensibine (F_K = V_{\text{batan}} \cdot d_{\text{sıvı}} \cdot g) bağlı olarak dengedeki ipler yeniden dengelenir.
ÇÖZÜM ADIMLARI
Adım 1 — Gaz Basıncının (P_{\text{gaz}}) Değişimi
Piston K noktasından L noktasına doğru itildiğinde kap içerisindeki gazın sıkışması sonucu toplam gaz hacmi azalır. Sıcaklık sabit olduğundan Boyle-Mariotte yasası uyarınca gaz basıncı artar:
P_{\text{gaz}} \uparrow \implies \text{Artar}
Adım 2 — Esnek Balon ve İp Gerilmesi (T_2)
Sıvılar üzerlerine uygulanan basınç artışını her yöne aynen iletir. Artan gaz basıncı nedeniyle suyun balona uyguladığı toplam basınç (P_{\text{su}} = P_{\text{gaz}} + h \cdot d \cdot g) artar; iç ve dış basıncı eşitlemek isteyen esnek balon büzülür ve hacmi (V_{\text{balon}}) küçülür.
Balona etki eden kaldırma kuvveti F_{K2} = V_{\text{balon}} \cdot d_{\text{su}} \cdot g azalacağından:
Adım 3 — Sıvı Seviyesi ve Katı Cismin İp Gerilmesi (T_1)
Balonun hacminin küçülmesi, kap içerisindeki toplam su seviyesinin bir miktar alçalmasına (düşmesine) yol açar. Bir kısmı sıvıda, bir kısmı gazda olan asılı katı cismin batan hacmi (V_{\text{batan}}) azalır. Cismin düşey dengesi yazıldığında:
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: Bu tür sorularda en yaygın çeldirici, esnek balonun küçülmesinin su seviyesini düşürdüğünü gözden kaçırıp T_1’e “Değişmez” demektir (C seçeneği). Balon büzülünce sıvının kapladığı seviye mutlaka düşer ve sıvı yüzeyindeki cismin batan hacmi azalarak ipteki yükü artırır.