Şekildeki düzenekte katı cisim, şişirilmiş esnek balon, sızdırmaz ve sürtünmesiz piston dengededir. Katı cismi ve balonun kabın tabanına bağlayan iplerde oluşan gerilme kuvvetlerinin büyüklükleri T_{1} ve T_{2}, kabın tabanına yapılan su basıncı P dir.
Pistonun üzerindeki X cismi alınırsa T_{1}, T_{2} ve P nasıl değişir?
(Kabın içerisindeki sıcaklık değişmiyor.)
T_{1} — T_{2} — P
A) Artar — Artar — Artar
B) Değişmez — Artar — Artar
C) Artar — Azalır — Azalır
D) Değişmez — Azalır — Azalır
E) Azalır — Azalır — Azalır
Sıvı ve Gaz Basıncı ile Kaldırma Kuvveti Dengesi
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: Esnek balonlarda iç ve dış basınç dengesi (P_{\text{iç}} = P_{\text{dış}}), sıvıların kaldırma kuvveti (F_k = V_{\text{batan}} \cdot d_{\text{sıvı}} \cdot g) ve durgun sıvı basıncı (P = h \cdot d_{\text{sıvı}} \cdot g) bağıntıları kullanılır.
ÇÖZÜM ADIMLARI
Adım 1 — Gaz Basıncının Değişimi
Sürtünmesiz ve sızdırmaz piston üzerindeki X cismi alındığında, pistonun gaza uyguladığı toplam ağırlık azalır. Bu durumda gazın basıncı azalır:
Adım 2 — Esnek Balonun Hacmi ve T_2 İp Gerilmesi
Balona etki eden dış basınç P_{\text{balon}} = P_{\text{gaz}} + h' \cdot d_{\text{su}} \cdot g ifadesine bağlıdır. Gaz basıncı azaldığı için balona etki eden dış basınç azalır; esnek balon iç basıncını dış basınca eşitlemek için genleşir ve hacmi (V_{\text{balon}}) artar.
Balona etki eden kaldırma kuvveti F_{k2} = V_{\text{balon}} \cdot d_{\text{su}} \cdot g arttığından, T_2 = F_{k2} - G_{\text{balon}} eşitliğine göre T_2 ip gerilmesi artar.
Adım 3 — Su Seviyesi, Taban Su Basıncı (P) ve T_1 İp Gerilmesi
- Balonun hacmi arttığı için kapta yükselen su miktarı artar ve su yüksekliği (h) yükselir. Kabın tabanına yapılan su basıncı P = h \cdot d_{\text{su}} \cdot g olduğundan P artar.
- Şekilde görüldüğü üzere katı cisim su-gaz sınırındadır (kısmen batmıştır). Su seviyesi yükseldiğinde katı cismin suya batan hacmi (V_{\text{batan}}) artar.
- Cisme uygulanan kaldırma kuvveti F_{k1} = V_{\text{batan}} \cdot d_{\text{su}} \cdot g artar. Katı cismin dengesinden T_1 = F_{k1} - G_{\text{katı}} bağıntısına göre T_1 ip gerilmesi artar.
CEVAP: A) Artar — Artar — Artar
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: Katı cismin tamamen batmadığına ve su hizasının cismin ortasından geçtiğine dikkat edilmelidir. Su seviyesi yükseldiğinde cismin batan hacmi arttığı için kaldırma kuvveti ve dolayısıyla tabana bağlı T_1 gerilme kuvveti de artar.
