Şekil - I Şekil - II Şekil - III

Şekil - I Şekil - II Şekil - III
Bora, elindeki topu şekil - I’deki gibi yerden
alıp, h yüksekliğine çıkardığında E kadarlık
iş yapmış oluyor.
Buna göre aynı cisim Şekil - II ve Şekil -
III’teki gibi h kadar yükseğe
çıkarıldığında yapılan iş ile ilgili;
I. Şekil - II’de cisim daha az yol aldığından E’den
daha az iş yapılmış olur.
III. Hem Şekil - II’de hem de Şekil - III’te Şekil - I ile
eşit miktarda iş yapılmış olur.
ifadelerinden hangileri söylenebilir?
A) Yalnız III
C) II ve III
B) I ve II
D) I, II ve III

Yer Çekimine Karşı Yapılan İş ve Potansiyel Enerji

:light_bulb: KULLANILAN FORMÜL / KURAL:
Yer çekimine karşı yapılan iş, cismin kazandığı kütle çekim potansiyel enerjisindeki değişime eşittir:

W = \Delta E_p = m \cdot g \cdot h

Yer çekimi kuvveti korunumlu bir kuvvet olduğu için yer çekimine karşı yapılan iş, izlenen yoldan bağımsızdır; yalnızca cismin kütlesine (m), yer çekimi ivmesine (g) ve ilk konum ile son konum arasındaki düşey yükseklik farkına (h) bağlıdır.


:brain: ÇÖZÜM ADIMLARI & ÖNCÜL ANALİZİ:

  • Şekil - I Durumu:
    Cisim doğrudan düşey doğrultuda h kadar yükseltildiğinde yapılan iş:

    W_1 = m \cdot g \cdot h = E
  • I. Öncül İncelemesi (Şekil - II):
    Cisim basamaklar üzerinden çıkarılırken yatay hareketlerde yer çekimine karşı iş yapılmaz. Düşeyde ise toplamda \frac{h}{2} + \frac{h}{2} = h kadar yükselmiştir. Dolayısıyla yapılan iş:

    W_2 = m \cdot g \cdot h = E

    Yapılan iş yoldan bağımsız olduğu için E’den daha az değil, E’ye eşittir. (I. ifade yanlıştır.)

  • II. Öncül İncelemesi (Şekil - III):
    Eğik düzlemde yol (2h) uzamış olsa da yer çekimini dengelemek için uygulanması gereken kuvvet aynı oranda azalır (kuvvet kazancı vardır). Düşeydeki net yer değiştirme yine h kadardır. Dolayısıyla yapılan iş:

    W_3 = m \cdot g \cdot h = E

    Yolun uzaması yapılan işi artırmaz. (II. ifade yanlıştır.)

  • III. Öncül İncelemesi:
    Her üç şekilde de cisim aynı yatay referans seviyesinden aynı düşey yüksekliğe (h) çıkarılmıştır. Bu nedenle her üç durumda da yer çekimine karşı yapılan işler birbirine eşittir (W_1 = W_2 = W_3 = E). (III. ifade doğrudur.)

━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
:white_check_mark: CEVAP: A — Yalnız III
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━

:bullseye: TEMEL KAVRAMLAR:

  • Korunumlu Kuvvet (Yer Çekimi): Bir cisim üzerinde yapılan işin başlangıç ve bitiş noktalarına bağlı olup, gidilen yörüngeden/yoldan bağımsız olması durumudur.
  • Basit Makinelerde İş Prensibi: Eğik düzlem gibi sistemlerde kuvvetten kazanç sağlansa bile yoldan aynı oranda kayıp olur; hiçbir basit makinede işten veya enerjiden kazanç sağlanamaz.

:warning: SIK YAPILAN HATALAR:

  • :cross_mark: Hatalı Yaklaşım: Eğik düzlemde yol uzadığı için (W = F \cdot x) yapılan işin artacağını veya basamaklı yolda daha az/fazla enerji harcanacağını düşünmek.
  • :white_check_mark: Doğru Yaklaşım: Sürtünmeler ihmal edildiğinde yer çekimine karşı yapılan iş sadece düşey yükseklik değişimine (h) bağlıdır; yol uzasa da kuvvet küçüleceğinden iş sabit kalır.

Bu konuyu iyice pekiştirmek için benzer bir pekiştirme sorusu çözmek ister misin?