Sana da bana da kurşun geçmez
Acıların zirhinı giymişiz
Ki anılar yakıyor işığını beynimin
Esniyor sararan yapraklar dallarda.
Bu dizelerdeki altı çizili sözcüklerle ilgili aşağıdakiler-
den hangisi söylenemez?
A) I ve ll. sözcükte ünlü değişmesi gerçekleşmiştir.
B) |l. sÖzCükte ünlü daralması olmuştur.
C) IV. sözcükte hece düşmesi meydana gelmiştir.
D) V. sözcükte geniş ünlü daralmıştır.
E) VI, sözcükte ünlü düşmesi meydana gelmiştir.
Dizelerdeki Ses Olaylarının ve Altı Çizili Sözcüklerin İncelenmesi
ÇÖZÜM ADIMLARI:
Adım 1 — A Seçeneğinin İncelenmesi (I ve II. Sözcükler: “Sana” ve “Bana”)
- “Sana” sözcüğünün kökü “sen”, “bana” sözcüğünün kökü ise “ben” kişi zamiridir.
- Bu sözcüklere yönelme durumu eki (-e) geldiğinde kökteki ince ünlüler kalınlaşarak değişir:
- sen + e \rightarrow sana
- ben + e \rightarrow bana
- Türkçede kökte meydana gelen bu ses olayına ünlü değişmesi (kökte ünlü değişimi) denir. Dolayısıyla A seçeneğindeki ifade doğrudur.
Adım 2 — B Seçeneğinin İncelenmesi (III. Sözcük: “Yakıyor”)
- Ünlü daralması, sonu “-a / -e” geniş ünlüleriyle biten fiillere “-yor” eki geldiğinde bu ünlülerin “ı, i, u, ü” dar ünlüye dönüşmesidir.
- “Yakıyor” fiilinin kökü “yak-” olup ünsüzle bitmektedir:
- yak- + (ı) + yor \rightarrow yakıyor
- Buradaki “-ı-” sesi, iki ünsüzün art arda gelmesini kolaylaştıran yardımcı (bağlantı) ünlüdür, geniş ünlünün daralması söz konusu değildir. Dolayısıyla B seçeneğindeki ifade yanlıştır (söylenemez).
Adım 3 — C Seçeneğinin İncelenmesi (IV. Sözcük: “Beynimin”)
- Sözcüğün kökü iki heceli olan “beyin” ismidir.
- Ünlüyle başlayan bir ek aldığında ikinci hecedeki dar ünlü düşer:
- beyin + im + in \rightarrow beynimin
- İkinci hecedeki “i” sesi düştüğü için hece/ünlü sayısı bir azalmıştır, yani hece düşmesi (ünlü düşmesi) gerçekleşmiştir. C seçeneğindeki ifade doğrudur.
Adım 4 — D Seçeneğinin İncelenmesi (V. Sözcük: “Esniyor”)
- Fiilin kökü “esne-” eylemidir ve sonu geniş ünlü olan “-e” ile bitmektedir.
- Şimdiki zaman eki “-yor” aldığında:
- esne- + yor \rightarrow esniyor
- Kökün sonundaki “e” geniş ünlüsü daralarak “i” sesine dönüşmüştür, yani ünlü daralması gerçekleşmiştir. D seçeneğindeki ifade doğrudur.
Adım 5 — E Seçeneğinin İncelenmesi (VI. Sözcük: “Sararan”)
- “Sararan” sözcüğü “sarı” isminden “-ar / -er” yapım ekiyle türemiştir:
- sarı + ar- + an \rightarrow sararan
- Sözcük türetilirken kökteki “ı” dar ünlüsü düşmüştür. Dolayısıyla sözcükte ünlü düşmesi meydana gelmiştir. E seçeneğindeki ifade doğrudur.
Adım 6 — Seçenek Karşılaştırması
A. I ve II. sözcükte ünlü değişmesi gerçekleşmiştir. — Doğru tespittir (sen-e \rightarrow sana, ben-e \rightarrow bana).
B. III. sözcükte ünlü daralması olmuştur. — Yanlış tespittir (“yak-” ünsüzle biter, “-ı-” yardımcı ünlüdür).- C. IV. sözcükte hece düşmesi meydana gelmiştir. — Doğru tespittir (beyin \rightarrow beynimin).
- D. V. sözcükte geniş ünlü daralmıştır. — Doğru tespittir (esne- \rightarrow esniyor).
- E. VI. sözcükte ünlü düşmesi meydana gelmiştir. — Doğru tespittir (sarı-ar \rightarrow sararan).
Adım 7 — Son Doğrulama
“Yakıyor” eyleminde kök ünsüzle bittiği için daralacak bir geniş ünlü yoktur; aradaki ses sadece telaffuzu kolaylaştıran bir yardımcı sestir. Bu nedenle söylenemeyecek olan yargı B seçeneğidir.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
CEVAP: B) III. sözcükte ünlü daralması olmuştur.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
ÖSYM’nin sıkça sorduğu “türetilirken ünlü düşmesine uğrayan sözcükler” veya “daralma tuzağına düşüren yardımcı ünlüler” ile ilgili benzer örnekler ve pratik yollar paylaşmamı ister misin?