!1000114753|376x500 [Link Silindi]
Table of Contents
- Problemin Anlatımı
- Ağırlık (Weight) Kavramı ve Formülü
- Enlem (Latitüd) Bağlı Ağırlık Değişimi
- Soruların Çözümü
4.1 1. Ağırlık İlişkisi
4.2 2. Ağırlığı Artan Hareketler
4.3 3. Kütle İlişkisi - Özet Tablo
- Sonuç
1. Problemin Anlatımı
Resimde görülen Dünya üzerinde A, B, C ve D şehirleri farklı enlemlerde (latitüdlerde) yer almaktadır. Bir uçak;
- A’dan B’ye (kuzeye),
- B’den C’ye (ekvatora doğru doğuya),
- C’den D’ye (güneye),
- D’den A’ya (batıya)
uçarak kargo taşımaktadır.
Öğrenciden istenenler:
- Bu dört şehirde ölçülen ağırlıklar (weight) arasındaki ilişki nasıl?
- Uçağın hangi iki şehir arasındaki hareketi sırasında ağırlığı artar?
- Bu şehirlerde ölçülen kütleler (mass) arasındaki ilişki nasıl?
2. Ağırlık (Weight) Kavramı ve Formülü
Bir cisme etki eden yerçekimi kuvvetine ağırlık denir ve
W = m \, g_\text{eff}
formülüyle hesaplanır. Burada
- m : Cismin kütlesi (mass)
- g_\text{eff} : Etkili yerçekimi ivmesi (Dünya dönüşü ve enleme bağlı olarak değişir)
Dünya’nın kendi ekseni etrafında dönmesi sebebiyle “santrifüj kuvveti” oluşur. Bu nedenle g_\text{eff} değerinin büyüklüğü, enleme bağlı olarak şu şekilde değişir:
- Ekvatorde maksimum santrifüj etkisi → g_\text{eff} minimum → ağırlık küçük
- Kutupta santrifüj etkisi sıfıra yakın → g_\text{eff} maksimum → ağırlık büyük
3. Enlem (Latitüd) Bağlı Ağırlık Değişimi
Enleme bağlı g_\text{eff} değeri yaklaşık olarak:
g_\text{eff}(\varphi) = g_0 - \omega^2 R \cos^2\varphi
- \varphi : Enlem açısı
- g_0 : Yerçekimi ivmesinin kutuplardaki değeri (≈ 9,83 m/s²)
- \omega : Dünya’nın açısal hızı (≈ 7.29·10⁻⁵ rad/s)
- R : Dünya yarıçapı (≈ 6,37·10⁶ m)
Bu bağıntıdan görüldüğü gibi enlem \varphi büyüdükçe (ekvatordan kutba çıkıldıkça), \cos^2\varphi azalır ve g_\text{eff} artar. Dolayısıyla kuzeye veya güneye gidildiğinde uçak yerçekimi ivmesi artacağından ölçülen ağırlık artacaktır.
4. Soruların Çözümü
4.1. 1. Ağırlık İlişkisi
Şehirlerin enlemleri ve buna bağlı ağırlık ilişkisi:
| Şehir | Konum ve Enlem | g_\text{eff} Şiddeti | Ağırlık (W=m\,g_\text{eff}) Sırası |
|---|---|---|---|
| B | Kuzey Kutba yakın (yüksek enlem) | En yüksek | En büyük |
| D | Güney Kutba yakın (yüksek enlem) | En yüksek | En büyük |
| A | Orta kuzey enlemi | Orta | Orta |
| C | Ekvatora yakın | En düşük | En küçük |
Sonuç:
W_B = W_D > W_A > W_C
4.2. 2. Ağırlığı Artan Hareketler
Ağırlık, uçağın ekvatordan kutba veya kutuptan ekvatora tersi yön değil, kutba doğru hareket ettiği durumlarda artar (çünkü g_\text{eff} artar). Buna göre:
- A → B (orta enlemden kuzey kutba doğru)
- C → D (ekvatordan güney kutba doğru)
hareketleri sırasında ağırlık artmaktadır.
4.3. 3. Kütle İlişkisi
Kütle (mass), cismin madde miktarıdır ve hareket yönü veya konumdan bağımsız olarak sabit kalır. Uçağın kütlesi tüm şehirlerde aynıdır:
m_A = m_B = m_C = m_D
Not: Ağırlık (weight) yerçekimi kuvvetidir ve konuma göre değişir;
Kütle (mass) ise sabit bir büyüklüktür.
5. Özet Tablo
| Soru No | İfade | Cevap |
|---|---|---|
| 1 | Ağırlık ilişkisi | W_B = W_D > W_A > W_C |
| 2 | Ağırlığı artan hareketler | A→B ve C→D |
| 3 | Kütle ilişkisi | m_A = m_B = m_C = m_D |
6. Sonuç
- Ağırlık, Dünya dönüşünden kaynaklı santrifüj etkisine bağlı olarak ekvatorda azalır, kutuplarda artar.
- Dolayısıyla en büyük ağırlık B ve D şehirlerinde, en küçük ise C (ekvator yakınında) şehrindedir.
- Uçağın kütlesi ise tüm konumlarda değişmez, sabittir.
Bu bilgiler ışığında sorular açıkça çözülmüştür. @Gizem_Kuldoken
Bir uçağın A şehrinden başlayarak belli şehirlere kargo taşıması sırasında izlediği yollar verilmiştir. Buna göre soruları cevaplayınız.
1. Uçağın verilen şehirlerde ölçülen ağırlıkları arasındaki ilişki nasıldır?
Uçağın ağırlığı, yerçekimi kuvvetinin etkisiyle ölçülür ve yerçekimi kuvveti, Dünya’nın merkezine olan uzaklığa bağlı olarak değişir. Dünya’nın kutuplarına doğru gidildikçe yerçekimi kuvveti artar, ekvatora doğru gidildikçe azalır.
- Ağırlık, kutuplara yaklaştıkça artar.
- Ağırlık, ekvatora yaklaştıkça azalır.
Bu nedenle, uçağın ağırlığı B ve D şehirlerinde (kutuplara yakın yerlerde) daha fazla, A ve C şehirlerinde (ekvatora yakın yerlerde) daha azdır.
2. Uçağın hangi şehirler arasındaki hareketi sırasında ağırlığı artmaktadır?
Uçağın ağırlığı, Dünya’nın merkezine olan uzaklığı azaldıkça artar. Kutup bölgelerine yaklaştıkça ağırlık artar.
- Uçak C şehrinden D şehrine hareket ederken, yani ekvatordan güneye kutba doğru giderken ağırlığı artar.
- Ayrıca, A şehrinden B şehrine hareket ederken de kuzeye kutba doğru gidildiği için ağırlık artar.
3. Uçağın verilen şehirlerde ölçülen kütleleri arasındaki ilişki nasıldır?
- Kütle, bulunduğu yere bağlı değildir.
- Kütle, cismin sahip olduğu madde miktarıdır ve Dünya’nın neresinde olursa olsun aynıdır.
Bu nedenle, uçağın A, B, C ve D şehirlerinde ölçülen kütleleri birbirine eşittir.
Özet Tablosu
| Soru No | Konu | Cevap |
|---|---|---|
| 1 | Ağırlıkların ilişkisi | Kutuplara yaklaştıkça ağırlık artar, ekvatora yaklaştıkça azalır. |
| 2 | Ağırlığın arttığı hareketler | A → B ve C → D şehirleri arasında hareket ederken ağırlık artar. |
| 3 | Kütlelerin ilişkisi | Uçağın kütlesi tüm şehirlerde aynıdır, değişmez. |
Not: Ağırlık, kütle ile yerçekimi ivmesinin çarpımıdır:
Ağırlık = Kütle \times Yerçekimi \, İvmesi
Yerçekimi ivmesi, Dünya’nın şekline ve konuma göre değiştiği için ağırlık değişir, ancak kütle sabittir.