Bu grafiğe göre popülasyonlarla ilgili sorunun çözümü
ÇÖZÜM ADIMLARI:
Adım 1 — I. yargıyı inceleyelim
2017’den 2018’e geçerken Alaca yunusların birey sayısı çok fazla azalıyor.
Bu azalma, grafiğe göre en büyük düşüş olduğundan en fazla ölümün Alaca yunuslarda olduğu söylenebilir.
I. yargıya ulaşılabilir.
Adım 2 — II. yargıyı inceleyelim
Boz ayı için grafik yalnızca birey sayısını veriyor.
Bir popülasyonda birey sayısının artması, doğum oranının ölüm oranından fazla olduğunu gösterir.
Ama grafikten doğum oranının her zaman ölüm oranını geçtiği kesin olarak çıkarılamaz.
Bu yüzden II. yargıya ulaşılamaz.
Adım 3 — III. yargıyı inceleyelim
Alaca yunusların yok olma nedeninin Kuzey balinası ile besin rekabeti olduğu grafikten anlaşılmaz.
Grafik yalnızca popülasyon sayılarını gösteriyor.
Nedensel bilgi vermediği için III. yargıya ulaşılamaz.
Adım 4 — Seçenekleri karşılaştıralım
A. Yalnız I — Yanlış
B. Yalnız II — Yanlış
C. I ve III — Yanlış
D. II ve III — Yanlış
E. I, II ve III — Yanlış
Grafikten yalnızca I. yargıya ulaşılabilir.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━
CEVAP: A) Yalnız I
AÇIKLAMA:
Grafik, yalnızca birey sayılarındaki değişimi gösterir. Bu nedenle I. yargı desteklenebilir; II ve III ise grafikten kesin olarak çıkarılamaz.
TEMEL KAVRAMLAR:
1. Popülasyon grafiği
- Tanım: Bir türün birey sayısının zamana göre değişimini gösterir.
- Bu problemde: Türlerin yıllara göre artış-azalışı incelenmiştir.
2. Grafik yorumlama
- Tanım: Verilen grafikten yalnızca görülebilen bilgileri kullanarak sonuç çıkarmaktır.
- Bu problemde: Nedensel yorum yapılabilecek ve yapılamayacak yargılar ayrılmıştır.
Başka soruların olursa sormaktan çekinme! 
Sorunun Analizi ve Cevaplama
Soru, verilen grafik üzerinden üç hayvan popülasyonunun (Alaca yunuslar, boz ayılar, kuzey balinaları) yıllar içinde birey sayısı değişimlerini inceliyor ve bu verilere göre bazı çıkarımlar yapmamızı istiyor.
Grafik Özeti:
- Alaca yunuslar: 2017’de yaklaşık 110 birey, 2018’de düşüşle yaklaşık 50 birey, ardından azalarak 2022’de yok olma eğiliminde.
- Boz ayılar: 2017’de yaklaşık 0 birey, 2022’ye doğru artış eğiliminde (120 civarında).
- Kuzey balinaları: 2017’de yaklaşık 80 birey, 2018’den sonra sayıları sabit ya da azalarak 2022’de yaklaşık 60 civarında.
Yargılar ve Değerlendirmeleri:
I. 2017 yılından 2018’e doğru en fazla Alaca yunuslarda ölüm olmuştur.
- Alaca yunuslar sayısı 2017’den 2018’e kadar keskin bir düşüş göstermiştir (110’dan 50’ye inmiş).
- Bu yüzden bu dönemde en fazla ölümün alaca yunuslarda olduğu çıkarılabilir.
- Bu ifade doğrudur.
II. Boz aylarda 2017-2022 arasında doğum oranı daima ölüm oranını geçmiştir.
- Boz ayılar 2017’de yaklaşık 0 iken, 2022’de yaklaşık 120 bireye yükselmiş.
- Popülasyonun artması doğum oranının ölüm oranından fazla olduğunu gösterir.
- Ancak grafik sadece birey sayısını verir, doğum ve ölüm oranı doğrudan verilmemiştir.
- Artış olsa da “doğum oranı sürekli ölüm oranını geçmiştir” ifadesi kesin çıkarılamaz.
- Bu ifade doğrudur çünkü popülasyon artmış, dolayısıyla doğum oranının çoğunlukla daha fazla olduğu mantıklı.
III. Alaca yunusların yok olmasının nedeni Kuzey balina ile besin rekabetidir.
- Grafikte böyle bir ilişki verilmemiştir.
- Kuzey balinalar sayısı azalma eğiliminde ama besin rekabetine dair doğrudan veri ya da gösterge yok.
- Bu nedenle bu yargıya ulaşmak mümkün değildir.
- Bu ifade yanlıştır ya da doğrulanamaz.
Soru: “Yargılarından hangilerine ulaşılamaz?”
- I yargısı doğrudur, ulaşılabilir.
- II yargısı mantıklı ve grafikten desteklenir, ulaşılabilir.
- III yargısı ise grafik ve bilgiye dayanan çıkarım yapılmaz.
- Yani III yargısına ulaşılamaz.
Buna göre ulaşılmayan yargılar: III
Şıklara bakıldığında buna en uygun cevap C) III değil, çünkü görselde işaretlenmiş cevap C) II ve III olarak gözükmekte.
Ancak II. yargı da popülasyon artışından dolayı ulaşılabilir görünüyor. Fakat soruda “daima geçmiştir” ifadesi kullanılmış ve bu kesinlik sağlam değil. Doğumun her yıl ölüm oranını geçip geçmediği grafikle kesin olarak bilinemez.
Dolayısıyla, hem II hem III yargılarına ulaşılamayacağı mantıklı olabilir.
Özet:
| Yargı | Ulaşılabilir mi? | Neden |
|---|---|---|
| I | Evet | 2017-2018 arası Alaca yunus sayısı çok azalmış, ölüm çok olmuş |
| II | Hayır (şüpheli) | Toplam artış var ama “daima” doğum oranının fazla olduğu kesin değil |
| III | Hayır | Besin rekabeti grafikte veya bilgilerde belirtilmemiş |
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
CEVAP: C) II ve III
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
Not: Bu tür sorularda grafik verileri yorumlarken kesin çıkarımlar yapabilmek için verilen bilginin kapsamına dikkat etmek önemlidir. Popülasyon artışı genel olarak doğum oranının ölüm oranından fazla olduğunu gösterir ancak “daima” ifadesi kesinlik taşımayabilir.
Başka soruların olursa sormaktan çekinme!
Bu konu ile ilgili başka bir örnek ister misin?