!IMG_20251018_152914|299x500 [Link Silindi]
Resimli Soru 18-10-2025 15:31:12 – Etkinlik 9: İkilemelerin Oluşum Yolları
Soru:
Aşağıdaki cümlelerde altı çizili olan ikilemeler hangi yolla oluşmuştur? Örnek cümle ve cevap şu şekildedir:
Örnek: “Eğri büğri yollardan geçip bu güzel köye ulaşabilmiştik.”
Cevap: “eğri büğri” — Ses benzerliğiyle oluşmuş.
İçindekiler
- İkileme Nedir?
- İkileme Oluşum Yolları
- Cümlelere Göre Çözümler
3.1. 1. Cümle
3.2. 2. Cümle
3.3. 3. Cümle
3.4. 4. Cümle
3.5. 5. Cümle
3.6. 6. Cümle
3.7. 7. Cümle
3.8. 8. Cümle
3.9. 9. Cümle
3.10. 10. Cümle - Sonuç ve
Önemli Noktalar
1. İkileme Nedir?
İkileme (tekrarlı yapı), aynı ya da farklı sözcüklerin, ses taklitlerinin veya anlamca ilişkili öğelerin tekrar edilmesiyle oluşturulan sözcük gruplarıdır. Türkçede anlamı pekiştirmek, durumu betimlemek veya bir eylemin nasıl yapıldığını vurgulamak amacıyla çok kullanılır.
2. İkileme Oluşum Yolları
Türkçede beş temel ikileme oluşum yolu vardır (Kaynak: Türk Dil Kurumu Yazım Kılavuzu):
- Aynı sözcüklerden oluşan ikilemeler
Örnek: gün be gün, yavaş yavaş - Zıt anlamlı sözcüklerden oluşan ikilemeler
Örnek: az çok, aç susuz - Anlamca yakın (eş anlamlı) sözcüklerden oluşan ikilemeler
Örnek: doğru dürüst, eften püften - Ses benzerliğiyle (kurallı ses yapısıyla) oluşan ikilemeler
Örnek: tırıslı tırıs, cıvıl cıvıl - Farklı kelime türlerinden (sınıflarından) oluşan ikilemeler
Örnek: yer yer (zarf + zarf), ev ev (isim + isim değildir; ama farklı çekim ekiyle)
3. Cümlelere Göre Çözümler
3.1. 1. Cümle
Cümle: “Eğri büğri yollardan geçip bu güzel köye ulaşabilmiştik.”
İkileme: eğri büğri
Oluşum: Ses benzerliğiyle oluşmuş.
Açıklama: Anlamsız fakat eş ses düzeninde (“e-ğır/ bü-ğrı”) kurulan bir onomatopoeik ikilemedir.
3.2. 2. Cümle
Cümle: “Daha doğru dürüst dinlenme fırsatı bulamadan okula koşuyorduk.”
İkileme: doğru dürüst
Oluşum: Anlamca yakın sözcüklerden oluşmuş.
Açıklama: “Doğru” ve “dürüst” sözcükleri birbirine yakın (eşanlamlı) kelimelerdir.
3.3. 3. Cümle
Cümle: “Göldeki su seviyesinin günden güne azalması herkesi üzüyor.”
İkileme: günden güne
Oluşum: Aynı sözcüklerden oluşmuş.
Açıklama: “Gün” kelimesinin tekrarıdır.
3.4. 4. Cümle
Cümle: “Sınıfça birbirimize az çok yardım ediyoruz.”
İkileme: az çok
Oluşum: Zıt anlamlı sözcüklerden oluşmuş.
Açıklama: “Az” ve “çok”, birbirinin karşıtıdır.
3.5. 5. Cümle
Cümle: “Bu çamurlu yolda bata çıka ilerliyoruz.”
İkileme: bata çıka
Oluşum: Farklı kelime türlerinden oluşmuş.
Açıklama: “Batmak” ve “çıkmak” fiilleri kök hâlinde bir araya gelmiştir; aynı sözcüğün tekrarı değil, iki ayrı kelime kullanılmıştır.
3.6. 6. Cümle
Cümle: “Kapılar uzun süredir gıcırtı gıcırtı ses çıkarıyor.”
İkileme: gıcırtı gıcırtı
Oluşum: Ses benzerliğiyle oluşmuş.
Açıklama: Kapıların çıkardığı sesi taklit eden, düzenli hece tekrarıdır.
3.7. 7. Cümle
Cümle: “Yavaş yavaş bu uzun yolculuğun sonuna geliyorduk.”
İkileme: yavaş yavaş
Oluşum: Aynı sözcüklerden oluşmuş.
Açıklama: “Yavaş” kelimesinin yinelenmesidir.
3.8. 8. Cümle
Cümle: “Eften püften sebeplerle birbirimizi kırmaya değer mi hiç?”
İkileme: eften püften
Oluşum: Anlamca yakın sözcüklerden oluşmuş.
Açıklama: Küçük, önemsiz anlamındaki iki sözcük ilişkilidir.
3.9. 9. Cümle
Cümle: “Lütfen herkes işini doğru dürüst yapsın.”
İkileme: doğru dürüst
Oluşum: Anlamca yakın sözcüklerden oluşmuş.
Açıklama: Aynı ikileme daha önceki 2. cümlede de örneklenmiştir.
3.10. 10. Cümle
Cümle: “Yaşlı adam, kanepede horul horul uyuyordu.”
İkileme: horul horul
Oluşum: Ses benzerliğiyle oluşmuş.
Açıklama: horlama sesini taklit eden düzenli hece tekrarı.
4. Sonuç ve
Önemli Noktalar
Ortaokul düzeyinde, ikilemeler günlük dilde anlam vurgusu yapmak ve betimlemeyi güçlendirmek için çok kullanılır. Hangi ikilemenin hangi yolla oluştuğunu çözerken şu adımları izleyin:
- Sözcüklerin aynı mı yoksa farklı mı olduğuna bakın.
- Anlamları zıt, yakın (eşanlamlı) mı kontrol edin.
- Sözcükler ses taklidi mi barındırıyor?
- İki farklı kelime türü bir arada mı kullanılmış?
Key Takeaways
- Aynı sözcükten tekrarlı ikileme: “gün be gün”, “yavaş yavaş”
- Zıt anlamlı ikileme: “az çok”
- Anlamca yakın (eşanlamlı) ikileme: “doğru dürüst”, “eften püften”
- Ses benzerliğiyle ikileme: “tıpkı tıpkı”, “horul horul”
- Farklı kelime türlerinden ikileme: “bata çıka”