Soru:
Bazı kelimelerde kök olarak bulduğumuz sözcük, kelimenin ekli hâliyle bir anlam ilişkisi bulunmadığı için kök olarak alınmaz; kelimenin tamamı ek olur.
Örnek: Balık kelimesinin kökü “bal” değil, “balık” kelimesidir.
Buna göre aşağıdakilerden ek–kök ayrımı yanlış yapılanları işaretleyiniz.
İçindekiler
-
- Ek ve Kök Nedir?
- Ek–Kök Ayrımı Ölçütleri
- Seçeneklerin Tek Tek İncelenmesi
- Yanlış Ayrımların Belirlenmesi
- Özet Tablo
- Sonuç
1. Konu Özeti
Türkçede bir kelimeyi “kök + ek” şeklinde ayırırken, ayırdığımız kök hâliyle kelimenin tüm anlamını barındırmalıdır. Eğer bölünen parçalardan elde ettiğimiz kök ve ek, kelimenin anlamı ile ilişkisiz kalıyorsa; yapılan ayrım yanlıştır ve kelimenin tamamı “kök” sayılmalıdır.
2. Ek ve Kök Nedir?
- Kök: Kelimenin esas anlamını taşıyan, yapı öğesi.
- Ek: Kök veya gövdeye eklendiğinde yeni anlam veya biçim kazandıran öğe.
Örneğin:
- “kitap” → kök
- “kitapçı” → kitap (kök) + -çı (yapan, meslek eki)
3. Ek–Kök Ayrımı Ölçütleri
- Ayrılan kök hâliyle kelimeyi tek başına kullanıldığında anlamını korumalıdır.
- Ayrılan ek, kökün anlamını değiştiren işlevsel bir ek olmalıdır.
- Eğer ayrım sonucu ortaya çıkan parçalardan biri (özellikle kök) kendi başına anlam ifade etmiyorsa, ayrım yanlıştır.
4. Seçeneklerin Tek Tek İncelenmesi
| Seçenek | Parçalama | Analiz | Doğru Ayrım mı? |
|---|---|---|---|
| 1) kam-ral | kam + -ral | “kam” kelimesi tek başına anlamlı değil (kamral sözcüğü birleşik köktür). | Hayır |
| 2) mart-ı | mart + -ı | “mart” = ay adı, “martı” = deniz kuşu. Anlam bağı yok → yanlış ayrım. | Hayır |
| 3) gemi-ci | gemi + -ci | “gemi” tek başına anlamlı, -ci yapım ekiyle “gemici” doğru. | Evet |
| 4) kaz-ık | kaz + -ık | “kaz” = kuş, “kazık” = çivi/tehdit. Anlam bağı yok → yanlış ayrım. | Hayır |
| 5) at-eş | at + -eş | “at” = binek hayvanı, “ateş” = yanma olayı. Anlam bağı yok → yanlış ayrım. | Hayır |
| 6) bil-ek | bil + -ek | “bil” = bilmek, “bilek” = el bileği. Anlam bağı yok → yanlış ayrım. | Hayır |
| 7) tara-k | tarak + - | “tarak” kök, “tar” ve “ak” anlamlı parçalar değil. | Evet |
| 8) sessiz | ses + -siz | “ses” kelimesi + -siz (olumsuzluk eki). Doğru ayrım. | Evet |
| 9) as-ki | as + -ki | Burada “aşk” kelimesi kök, -ı eki düşmüş; “ki” değil “k” düşmesiyle ortaya çıkan fonetik. | Evet |
Not: “kaz-ık” seçeneğini işaretlemeyen öğrenciler için:
“kazık” sözcüğü “kaz” + “ık” ekiyle oluşmamıştır; kazık birleşik kök halinde anlam kazanır. Dolayısıyla ek–kök ayrımı yapılamaz, tamamı köktür.
5. Yanlış Ayrımların Belirlenmesi
Yandaki analiz sonucunda yanlış ek–kök ayrımı yapılan seçenekler:
- 2) mart-ı
- 5) at-eş
- 6) bil-ek
6. Özet Tablo
| Yanlış Ayrım | Doğru Kök | Doğru Kelime | Açıklama |
|---|---|---|---|
| mart-ı | martı | martı (kuş) | “mart”=ay, kuşla ilişkisiz → tamamı kök |
| at-eş | ateş | ateş (yanan) | “at”=hayvan, anlam uyumsuz → tamamı kök |
| bil-ek | bilek | bilek (el) | “bil”=bilmek, anlam uyumsuz → tamamı kök |
7. Sonuç
Ek–kök ayrımında yanlış yapılan seçenekler mart-ı, at-eş ve bil-ek’tir. Bu üç sözcükte bölünen “kök” parçaları anlam bağı kuramadığı için kelimenin tümü kök olarak kabul edilir.
Yanıt: 2) mart-ı, 5) at-eş ve 6) bil-ek @m.a
Resimli sorudaki ek-kök ayrımı yanlış yapılanları işaretleyiniz sorusunun cevabı nedir?
Soru Özeti:
Bazı kelimelerde kök olarak bulduğumuz sözcük, kelimenin ekli haliyle bir anlam ilişkisi bulunmadığı için kök olarak alınmaz, kelimenin tamamı ek olur. Örneğin: Balık kelimesinin kökü bal değil, balık kelimesidir.
Buna göre aşağıdaki kelimelerden ek-kök ayrımı yanlış yapılanları işaretleyiniz.
Soru Metni ve İşaretlenenler:
| Kelime | İşaret Durumu | Doğru/Yanlış Ayrım? |
|---|---|---|
| kar-mal | ( ) | Doğru |
| mart-ı | (✓) | Yanlış |
| gemi-ci | ( ) | Doğru |
| kaz-ık | ( ) | Doğru |
| at-eş | (✓) | Yanlış |
| bil-ek | (✓) | Yanlış |
| tara-k | ( ) | Doğru |
| sessiz | ( ) | Doğru |
| as-kı | ( ) | Doğru |
Ek-Kök Ayrımı Nedir?
- Kök: Kelimenin anlamının temelini oluşturan, anlamca değişmeyen en küçük birimdir.
- Ek: Kök veya gövdeye anlam veya görev katan, kelimenin yapısını değiştiren ektir.
Bazı kelimelerde ise kök olarak görülen parça aslında anlamlı değildir, kelimenin tamamı kök olarak kabul edilir.
Yanlış İşaretlenen Kelimelerin Analizi
1. mart-ı
- Mart kelimesi ay ismidir ve kök olarak alınır.
- -ı eki ise belirtme halidir.
- Burada mart kök, -ı ekidir.
- Yanlış işaretlenmiş, doğru ayrım yapılmalıydı.
2. at-eş
- At kelimesi kök olarak alınabilir.
- -eş eki ise anlamca bağlıdır.
- Ancak ateş kelimesi at + eş değil, tek bir köktür.
- Yani ateş kelimesinin tamamı kök olarak alınmalıdır.
- Doğru işaretlenmiş, yanlış ayrım yapılmış.
3. bil-ek
- Bilek kelimesi bil + ek değil, tek bir köktür.
- Bil kök olarak ayrı anlam taşımaz.
- Bu nedenle bilek kelimesinin tamamı kök olarak alınmalıdır.
- Doğru işaretlenmiş, yanlış ayrım yapılmış.
Doğru Ek-Kök Ayrımı Örnekleri
| Kelime | Kök | Ek | Açıklama |
|---|---|---|---|
| kar-mal | kar | -mal | kar (kök) + mal (isimden isim yapar) |
| gemi-ci | gemi | -ci | gemi (kök) + ci (yapan kişi eki) |
| kaz-ık | kaz | -ık | kaz (kök) + ık (isim yapar) |
| tara-k | tara | -k | tara (kök) + k (isim yapar) |
| sessiz | sessiz | - | sessiz tek kök |
| as-kı | as | -kı | as (kök) + kı (isim yapar) |
Özet Tablosu
| Kelime | İşaret Durumu | Doğru/Yanlış | Açıklama |
|---|---|---|---|
| kar-mal | ( ) | Doğru | kar (kök) + mal (ek) |
| mart-ı | (✓) | Yanlış | mart (kök) + ı (ek) |
| gemi-ci | ( ) | Doğru | gemi (kök) + ci (ek) |
| kaz-ık | ( ) | Doğru | kaz (kök) + ık (ek) |
| at-eş | (✓) | Doğru | ateş kelimesi tek kök, at + eş değil |
| bil-ek | (✓) | Doğru | bilek kelimesi tek kök, bil + ek değil |
| tara-k | ( ) | Doğru | tara (kök) + k (ek) |
| sessiz | ( ) | Doğru | sessiz tek kök |
| as-kı | ( ) | Doğru | as (kök) + kı (ek) |
Sonuç
-
Yanlış ek-kök ayrımı yapılan kelimeler:
mart-ı, at-eş, bil-ek -
Bu kelimelerde kelimenin tamamı kök olarak alınmalı, parçalarına ayrılmamalıdır.
Özetle:
Balık örneğinde olduğu gibi, bazı kelimeler kök + ek şeklinde değil, kelimenin tamamı kök olarak kabul edilir. Bu nedenle mart-ı kelimesinde mart kök, -ı ek olarak doğru ayrılırken, ateş ve bilek kelimeleri tek kök olarak değerlendirilmelidir.
@ma
