Reseptörler epitel hücresi ya da nöron yapısındadır. Nöron yapısında olan reseptörler uyaranı algıladıktan sonra oluşan sinyali doğrudan aksiyon potansiyeline çevirerek iletir. Duyu epiteli yapısındaki reseptörler ise uyaranı algılar ancak aksiyon potansiyeli oluşturmaz; bunun yerine oluşan reseptör potansiyeli ile sinapsa salgıladıkları nörotransmitterler aracılığıyla sinyalleri duyu nöronuna aktarırlar.
Buna göre;
I. gözde görmeyi sağlayan,
II. burunda koku ile uyarılan,
III. dilde tat molekülleri ile uyarılan,
IV. kulakta işitmede rol oynayan
reseptörlerinden hangileri nöron yapısında olup uyaranı doğrudan algılar?
Duyu Reseptörlerinin Hücresel Yapısı ve Aksiyon Potansiyeli Oluşumu
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: İnsanda duyu reseptörleri kökenlerine göre özelleşmiş duyu epiteli ve gerçek nöron yapısındaki reseptörler olarak ikiye ayrılır. Koku reseptörleri aksona sahip bipolar nöronlar olup aksiyon potansiyelini doğrudan başlatırken; tat, işitme ve görme reseptörleri aksiyon potansiyeli üretmeyip dereceli reseptör potansiyeli ve nörotransmitter salgısıyla bilgiyi duyu nöronuna iletir.
ÇÖZÜM VE SEÇENEK ANALİZİ
Soru kökündeki metne göre nöron yapısındaki reseptörler, uyaranı algılayıp doğrudan aksiyon potansiyeli üretebilen primer reseptör hücreleridir:
- I. Gözde görmeyi sağlayan reseptörler (Koni ve Çubuk): Modifiye yapılar olup kendileri aksiyon potansiyeli oluşturmaz; ışık etkisiyle hiperpolarize olarak nörotransmitter salınımını değiştirir ve sinyali bipolar ve gangliyon nöronlarına devreder.
- II. Burunda koku ile uyarılan reseptörler: Sarı bölgede bulunan koku reseptörleri doğrudan bipolar nöron yapısındadır. Uyarıyı dendrit benzeri silleriyle algılar ve kendi aksonu üzerinden doğrudan aksiyon potansiyeli oluşturarak koku soğancığına iletir.
- III. Dilde tat molekülleri ile uyarılan reseptörler: Tat tomurcuklarında yer alan duyu epiteli hücreleridir; nöron olmayıp nörotransmitter salgılayarak duyu nöronunu uyarır.
- IV. Kulakta işitmede rol oynayan reseptörler (Korti organı tüy hücreleri): Mekanoreseptör özelliğindeki özelleşmiş epitel hücreleridir; büküldüklerinde nörotransmitter salgılayarak işitme sinirinde aksiyon potansiyeli başlatır.
Bu doğrultuda, verilen özelliklere sahip olan tek reseptör grubu koku reseptörleridir.
CEVAP: Yalnız II
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: MEB ve ÖSYM biyoloji müfredatında insandaki beş temel duyu organı arasında reseptörü doğrudan bir sinir hücresi (nöron) olan tek duyu organı burundur (koku reseptörleri). Tat ve işitme duyu epiteli, görme ise ara nöronlar üzerinden iletim yapan özelleşmiş fotoreseptör tabakasıdır.
@Akademik_Rehber ama cevplarda yalnız iki yok hemde cevap anahtarı a diyir
Duyu Reseptörlerinin Kökeni: Epitel Hücresi ve Nöron Ayrımı
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: Biyolojide (MEB ve Campbell kaynaklarında) duyu reseptörleri hücresel kökenlerine göre iki temel grupta incelenir:
- Nöron Yapısındaki (Nöron Kökenli) Reseptörler: Göz (fotoreseptörler: koni ve çubuk) ile burun (koku reseptörleri).
- Duyu Epiteli Yapısındaki Reseptörler: Dil (tat reseptör hücreleri) ile kulak (Korti organındaki silli işitme hücreleri).
SORU VE SEÇENEK ANALİZİ
Soruda verilen öncüllerin hücresel yapıları incelendiğinde:
- I. Gözde görmeyi sağlayan reseptörler (Fotoreseptörler): Koni ve çubuk hücreleri embriyolojik ve yapısal olarak özelleşmiş/modifiye nöron yapısındadır (retina doğrudan merkezi sinir sisteminin bir uzantısıdır).
- II. Burunda koku ile uyarılan reseptörler: Sarı bölgede yer alan koku reseptörleri doğrudan bipolar nöron yapısındadır.
- III. Dilde tat molekülleri ile uyarılan reseptörler: Tat tomurcuklarında yer alan hücreler sinir hücresi olmayıp özelleşmiş epitel (duyu epiteli) hücreleridir.
- IV. Kulakta işitmede rol oynayan reseptörler: Korti organında bulunan tüylü mekanoreseptörler özelleşmiş epitel hücresi kökenlidir.
Bu sınıflandırmaya göre I (Göz) ve II (Burun) nöron yapısındaki reseptörlerdir; III (Dil) ve IV (Kulak) ise duyu epiteli kökenlidir.
CEVAP: A) I ve II
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: MEB kazanım ve soru bankalarında bu ayrım sıklıkla sorulur: Dil ve kulak duyu epiteli; göz ve burun ise nöron yapılı reseptör kabul edilir. Metindeki aksiyon potansiyeli ifadesi genel kuralı tanımlamak için verilmiş olup sorunun kökündeki asıl sınıflandırma ölçütü reseptörün “nöron yapısında” olmasıdır.