Özgün biçimleri tek heceli bazı Arapça kökenli kelimeler “etmek, edilmek, eylemek, olmak, olunmak” yardımcı fiilleriyle birleşirken ses düşmesine, ses değişmesine veya ses türemesine uğradıklarında bitişik yazılır: emretmek, hamdetmek, affetmek…
Bu açıklamaya göre aşağıdakilerin hangisinde bir yazım yanlışı yapılmıştır?
A) Gün batımının denize akseden görüntüsü, insanda hüzünlü bir duygu uyandırıyordu.
B) Yanındaki çocukları darbetmeye kalkışan öfkeli adama sert bir şekilde karşılık vermişti.
C) İşlerini kısa sürede halledeceğini bildiği için biraz oyalanmakta bir mahzur görmüyordu.
D) Yardımsever tavırları ile mahalledekilerin gönlünü fetheden çocuk, şimdi koca bir adam olmuştu.
E) İyi bir takım olmasak da bireysel becerilerimiz sayesinde rakiplerimizi altetmeyi başardık.
Birleşik Fiillerin Yazımı ve Ses Olayları
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: Türk Dil Kurumu (TDK) yazım kurallarına göre isim soylu bir sözcükle “etmek, eylemek, olmak” yardımcı fiilleri birleşirken ilk sözcükte herhangi bir ses düşmesi, ses türemesi veya ses değişimi (yumuşama) meydana gelirse sözcük bitişik yazılır; hiçbir ses olayı meydana gelmezse ayrı yazılır.
ÇÖZÜM VE SEÇENEK ANALİZİ
- A) akseden: “akis + etmek” birleşirken ünlü düşmesi (i sesi düşmüş) gerçekleştiği için bitişik yazımı doğrudur.
- B) darbetmeye: “darp + etmek” birleşirken ünsüz yumuşaması/ses değişimi (p \to b) meydana geldiği için bitişik yazımı doğrudur.
- C) halledeceğini: “hal + etmek” birleşirken ünsüz türemesi (l sesi türemiş) gerçekleştiği için bitişik yazımı doğrudur.
- D) fetheden: “fetih + etmek” birleşirken ikinci hecedeki dar ünlü düşmüş (i sesi düşmüş) olduğu için bitişik yazımı doğrudur.
- E) altetmeyi: “alt” ve “etmek” sözcükleri birleşirken herhangi bir ses düşmesi ya da ses türemesi gerçekleşmez. Dolayısıyla bu fiilin alt etmek şeklinde ayrı yazılması gerekir; bitişik yazılarak yazım yanlışı yapılmıştır.
CEVAP: E — İyi bir takım olmasak da bireysel becerilerimiz sayesinde rakiplerimizi altetmeyi başardık.
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: ÖSYM sınavlarında sıklıkla çeldirici olarak kullanılan alt etmek, terk etmek, fark etmek, arz etmek, ayırt etmek ve yok olmak gibi birleşik fiillerde herhangi bir ses olayı bulunmadığı için daima ayrı yazılır.