ÖSYM Tarzı Edebi Sanatlar Söz Sanatları Teşbih Istiare Kinaye Mecazımürsel Püf Noktaları ve Kısa Yollar
ÖSYM Tarzı Edebi Sanatlar (Söz Sanatları) Püf Noktaları ve Kısa Yollar
Temel Kazanımlar
- ÖSYM, söz sanatlarında özellikle açık istiare, kapalı istiare, mecazımürsel ve kinaye arasındaki ince ayrımları çeldirici olarak kullanır.
- İstiare, benzetmenin (teşbih) temel unsurlarından sadece biriyle yapılan eğretilemedir; benzeyen varsa kapalı, benzetilen varsa açık istiare oluşur.
- Kinaye, bir sözün hem gerçek hem mecaz anlama gelebilecek şekilde kullanılmasıdır; ancak asıl kastedilen her zaman mecaz anlamdır.
Edebi sanatlar (söz sanatları); duygu, düşünce ve imgeleri edebi bir anlatımla sunmak amacıyla kullanılan anlatım biçimleridir. ÖSYM özellikle YKS (TYT-AYT) edebiyat sorularında teşbih, istiare (açık/kapalı), kinaye ve mecazımürsel sanatlarını paragraf veya şiir incelemelerinde sıklıkla sorar.
İçindekiler
- Teşbih (Benzetme) ve Püf Noktaları
- İstiare (Eğretileme) ve Çözüm Kısa Yolları
- Kinaye ve Mecazımürsel (Ad Aktarması) Ayrıntıları
- Söz Sanatları Karşılaştırma Tablosu
- Özet Tablosu
- Sıkça Sorulan Sorular
Teşbih (Benzetme) ve Püf Noktaları
Teşbih, aralarında ilgi bulunan iki şeyden zayıf olanı güçlü olana benzetme sanatıdır. Tam bir teşbihte 4 temel öge bulunur:
- Benzeyen: Özellikçe zayıf olan öge.
- Benzetilen (Kendisine Benzetilen): Özellikçe güçlü olan öge.
- Benzetme Yönü: İki öge arasındaki ortak nitelik.
- Benzetme Edatı: “Gibi, kadar, sanki, misali” gibi benzetme kuran kelimeler.
Püf Noktası (Teşbih-i Belîğ): Sadece benzeyen ve benzetilen ile yapılan yalın benzetmeye teşbih-i belîğ (güzel benzetme) denir. Sınavlarda en çok bu tür karşımıza çıkar.
Örnek: “Kömür gözler” (Benzeyen: göz / Benzetilen: kömür).
İstiare (Eğretileme) ve Çözüm Kısa Yolları
İstiare, benzetmenin iki temel ögesinden (benzeyen veya benzetilen) yalnızca birinin kullanılmasıyla yapılır. ÖSYM’nin en sevdiği söz sanatlarındandır.
1. Açık İstiare
Sadece benzetilen (özellikçe güçlü olan öge) kullanılarak yapılır. Benzeyen söylenmez, okuyucunun zihninde tamamlanır.
- Örnek: “Şakaklarıma kar mı yağdı ne var?”
- Analiz: “Kar” kelimesiyle kastedilen ak saçlardır. Güçlü öge (kar) söylenmiş, zayıf öge (saç) söylenmemiştir.
2. Kapalı İstiare
Sadece benzeyen (özellikçe zayıf olan öge) kullanılarak yapılır. Benzetilen öge doğrudan söylenmez, yalnızca bir özelliği veya benzetme yönü ima edilir.
- Örnek: “Can kafeste durmaz uçar.”
- Analiz: “Can” benzeyendir. Uçma özelliği verilerek kuşa benzetilmiştir ancak “kuş” kelimesi metinde geçmez.
Uyarı: Bir dizede teşhis (kişileştirme) sanatı varsa orada otomatik olarak kapalı istiare de vardır. İnsan dışı bir varlığa insani özellik yüklendiğinde, o varlık insana benzetilmiş fakat “insan” kelimesi söylenmemiştir.
Kinaye ve Mecazımürsel (Ad Aktarması) Ayrıntıları
Kinaye (Değinmece)
Bir sözün hem gerçek hem de mecaz anlama gelecek şekilde kullanılmasıdır. Sözün gerçek anlamı da mümkündür ancak asıl kastedilen mecaz anlamdır.
- Örnek: “Mum dibine ışık vermez.”
- Gerçek Anlam: Fiziksel olarak mumun kendi altı gölgede kalır (mümkündür).
- Mecaz Anlam: İnsanlar kendi yakınlarına faydalı olmakta zorlanırlar (asıl kastedilen).
Mecazımürsel (Ad Aktarması)
Bir kelimenin benzetme amacı gütmeden, başka bir kelime yerine kullanılmasıdır. Parça-bütün, iç-dış, yer-insan, sanatçı-eser gibi paronomastik bağıntılarla kurulur.
- İç - Dış İlgisi: “Sobayı yaktık.” (Cümlede kastedilen sobanın kendisi değil, içindeki odundur.)
- Yer - İnsan İlgisi: “Ankara bu karara sert tepki gösterdi.” (Kastedilen şehir değil, hükümettir.)
- Sanatçı - Eser İlgisi: “Bu akşam Yahya Kemal’i okudum.” (Kastedilen şairin kendisi değil, şiir kitabıdır.)
Söz Sanatları Karşılaştırma Tablosu
| Söz Sanatı | Benzetme Amacı Var mı? | Temel Belirleyici Özellik | Örnek Kullanım |
|---|---|---|---|
| Teşbih | Var | Benzeyen ve benzetilen bir aradadır. | Ali aslan gibi güçlüdür. |
| Açık İstiare | Var | Sadece güçlü olan (benzetilen) söylenir. | Yuvadan uçtu iki canım. |
| Kapalı İstiare | Var | Sadece zayıf olan (benzeyen) söylenir. | Çatmada kaşlarını ey nazlı hilal. |
| Kinaye | Yok (Mecaz baskın) | Söz hem gerçek hem mecaz anlama uygundur. | Ateş düştüğü yeri yakar. |
| Mecazımürsel | Yok | Benzetme amacı olmadan ad aktarılır. | Tabağını çabuk bitir. |
Özet Tablosu
| Kavram | ÖSYM Sorularındaki Tanımlayıcı İpucu |
|---|---|
| Teşbih-i Belîğ | Edatsız, sadece benzeyen + benzetilen ilişkisi. |
| Teşhis = Kapalı İstiare | İnsan dışı varlığın kişileştirildiği her dize. |
| Açık İstiare Pratiği | Tek kelimelik eğretileme, somutlaştırma odaklı söylenim. |
| Kinaye Kısa Yolu | Gerçek anlam mümkün ama kastolunan mecaz. |
| Mecazımürsel İpucu | Parça-bütün, iç-dış, kapsayan-kapsanan ilişkileri. |
Sıkça Sorulan Sorular
1. Kapalı istiare ile açık istiareyi en hızlı nasıl ayırt edebilirim?
Kelimeye “neye benzetilmiş?” sorusunu sorun. Eğer cümlede geçen kelime zayıf kalıyorsa ve başka bir şeye benzetilmişse kapalı istiare; cümlede geçen kelime güçlü bir kavramsa ve neyin yerine kullanıldığı söylenmemişse açık istiaredir.
2. Tariz ile kinaye arasındaki fark nedir?
Kinayede sözün hem gerçek hem mecaz anlamı geçerlidir fakat mecaz kastedilir. Tarizde (iğneleme) ise sözün tam tersi kastedilir (örneğin tembel birine “ne kadar çalışkansın” demek).
3. Mecazımürsel sorularında benzetme arayacak mıyım?
Hayır. Mecazımürselin en belirgin özelliği benzetme amacının kesinlikle bulunmamasıdır. Sözcükler arasında sadece çağrışım ve mantık ilişkisi (iç-dış, parça-bütün) vardır.
ÖSYM’nin edebiyat sorularında en çok karıştırdığın söz sanatı hangisi? İstersen çıkmış sorular üzerinden birlikte pratik bir analiz yapabiliriz.