- Osmanlı Devleti’nde XVII. yüzyılın sonlarından itibaren bütçe açıklarını kapatmak ve hazineye acil nakit para sağlamak amacıyla mukataa gelirleri, malikâne sistemi kapsamında kişilere ömür boyu işletme hakkıyla devredilmiş; zamanla bu hak miras bırakılabilir hâle gelmiştir.
Bu uygulamanın Osmanlı Devleti’nde aşağıdakilerden hangisine ortam hazırladığı savunulamaz?
A) Taşrada merkeze rakip yerel güçlerin ortaya çıkmasına
B) Merkezi otoritenin taşra üzerindeki denetiminin zayıflamasına
C) Vergi gelirlerinin toplanmasında aracıların nüfuz kazanmasına
D) Reayanın üzerindeki vergi ve mali baskının artmasına
E) Mukataa gelirlerinin timar sistemi içinde değerlendirilerek tarımsal üretimin desteklenmesine - Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti bünyesinde Mustafa Kemal Paşa, Ali Fuat (Cebesoy), Refet (Bele) ve Rauf (Orbay) paşalar bir araya geldi. Mustafa Kemal Paşa tarafından önceden hazırlanmış metin üzerinde yapılan değerlendirmeler sonrasında Amasya Genelgesi hazırlandı. Konya’da bulunan Ordu Müfettişi Cemal Paşa ile Erzurum’da bulunan Kâzım Karabekir Paşa’nın da telgrafla onayları alındıktan sonra 22 Haziran 1919’da genelge tüm ilgililere duyuruldu.
Buna göre,
I. Millî Mücadele hareketi kişisellikten çıkarılarak ortak bir iradeye dayandırılmak istenmiştir.
II. Önemli komutanların desteği alınarak genelgenin kamuoyu üzerindeki etkisi artırılmak istenmiştir.
III. Osmanlı Hükûmeti’nin varlığı resmen sonlandırılmıştır.
değerlendirmelerinden hangileri yapılabilir?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) I ve II
D) I ve III
E) I, II ve III
Osmanlı Maliyesinde Malikâne Sistemi ve Amasya Genelgesi Analizi
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: Osmanlı maliyesinde nakit ihtiyacını karşılamak için uygulanan malikâne sistemi, mukataaların ömür boyu kiralanmasıyla yerel güçlerin (âyanların) doğmasına zemin hazırlamış; dirlik (tımar) sistemini ise geriletmiştir. Amasya Genelgesi ise Millî Mücadele’yi kişisellikten kurtarıp halka ve orduya mal etmek amacıyla dönemin önde gelen komutanlarının ortak imzasıyla yayımlanmıştır.
ÇÖZÜM VE SEÇENEK ANALİZİ
3. Soru: Osmanlı Devleti’nde Malikâne Sistemi
- A) Doğru bir tespittir; mukataaları ömür boyu ve miras yoluyla elinde tutan mültezimler zamanla zenginleşerek taşrada “âyan” adı verilen yerel güçlere dönüşmüştür.
- B) Doğru bir tespittir; yerel güçlerin taşrada güç kazanması, İstanbul’un (merkezin) taşra üzerindeki otoritesini ve denetimini zayıflatmıştır.
- C) Doğru bir tespittir; vergiyi toplayan mültezimler ve aracılar ekonomik güç sayesinde siyasi nüfuz elde etmiştir.
- D) Doğru bir tespittir; mültezimler ödedikleri bedeli fazlasıyla çıkarmak için üretici halk (reaya) üzerindeki vergi yükünü ve mali baskıyı artırmıştır.
- E) Yanlıştır (Savunulamaz); mukataa gelirleri hazineye doğrudan nakit para akışı sağlayan arazilerdir. Bu sistem tımar sisteminin bir parçası olmadığı gibi, tımar sisteminin bozulmasıyla tımar arazilerinin mukataaya çevrilmesine ve tarımsal düzenin aksamasına yol açmıştır.
CEVAP: E — Mukataa gelirlerinin tımar sistemi içinde değerlendirilerek tarımsal üretimin desteklenmesine
4. Soru: Amasya Genelgesi’nin İmzalanması ve Yayımlanması
- I. Öncül (Yapılabilir): Metnin yalnızca Mustafa Kemal Paşa tarafından değil; Rauf Bey, Refet Bey, Ali Fuat Paşa, Kâzım Karabekir Paşa ve Cemal Paşa’nın da onay ve imzalarıyla yayımlanması, mücadelenin tek bir kişinin inisiyatifinden çıkarılıp ulusal bir iradeye dayandırıldığını gösterir.
- II. Öncül (Yapılabilir): Halkın ve ordunun saygı duyduğu komutanların imzası genelgeye meşruiyet kazandırmış ve kamuoyu üzerindeki güveni/etkiyi artırmıştır.
- III. Öncül (Yapılamaz): Osmanlı Hükûmeti’nin hukuken veya resmen sona ermesi bu tarihte gerçekleşmemiştir; saltanat 1 Kasım 1922’de kaldırılarak Osmanlı Devleti resmen sonlandırılmıştır.
CEVAP: C — I ve II
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI:
- Malikâne sistemi tımarın alternatifi değil; hazinenin peşin nakit ihtiyacını karşılayan iltizamın ömür boyu hâle gelmiş biçimidir ve tımarı zayıflatmıştır.
- Amasya Genelgesi’nde çok sayıda komutanın imzasının bulunması “birlik ve beraberlik / kişisellikten çıkarma / kamuoyuna güven verme” amaçlıdır. Osmanlı’nın resmen son bulması ise 1 Kasım 1922 Saltanatın Kaldırılması iledir.
