Ortaokul Fiilimsiler Isim Fiil Sıfat Fiil Zarf Fiil Bulma Görsel Destekli ve Tablo Halinde Anlatım
Ortaokul Fiilimsiler (İsim-Fiil, Sıfat-Fiil, Zarf-Fiil) Konu Anlatımı ve Kodlama Tablosu
Kısaca Fiilimsi Nedir?
Fiilimsiler (eylemsiler); fiil kök veya gövdelerine getirilen özel yapım ekleriyle türetilen, cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan ancak fiil gibi olumsuzluk eki (-ma / -me) alabilen sözcüklerdir. Kip ve şahıs eki almadıkları için çekimli fiil sayılmazlar.
İçindekiler
- Fiilimsilerin Temel Özellikleri
- İsim-Fiil (Ad-Fiil) ve Kodlaması
- Sıfat-Fiil (Ortaç) ve Kodlaması
- Zarf-Fiil (Ulaç / Bağ-Fiil) ve Kodlaması
- Fiilimsi Türleri Karşılaştırma Tablosu
- Önemli Kurallar ve Kalıplaşmış İsimler
- Özet Tablo
- Sıkça Sorulan Sorular
1. Fiilimsilerin Temel Özellikleri
Fiilimsileri cümle içinde kolayca tanımak için şu 5 temel kuralı bilmeniz yeterlidir:
- Fiil kök veya gövdesinden türetilirler: İsim köklerine fiilimsi ekleri getirilemez.
- Kip ve şahıs eki almazlar: Yüklemdeki gibi haber veya dilek kipleriyle çekimlenmezler.
- Olumsuzluk eki alabilirler: Fiiller gibi
-ma / -meolumsuzluk ekini alabilirler. - Yan cümlecik kurarlar: Bulundukları cümlede yan cümlenin yüklemi olurlar.
- İsim çekim eklerini alabilirler: İsim-fiiller durum, iyelik ve çoğul eklerini alabilir.
Pro Tip: Bir sözcüğün fiilimsi olup olmadığını anlamak için sözcüğe olumsuzluk eki (
-ma / -me) getirmeyi deneyin. Eğer olumsuz yapılabiliyor ve kip eki taşımıyorsa o sözcük fiilimsidir.
2. İsim-Fiil (Ad-Fiil) ve Kodlaması
Fiil kök veya gövdelerine gelerek fiillerin adını oluşturan sözcüklerdir. Cümlede isim gibi görev yaparlar.
- Ezber Kodlaması: MAŞMAK
| Ek Kalıbı | Değişen Biçimleri | Cümle İçi Örnek |
|---|---|---|
| -ma | -ma / -me |
Kitap okuma saatini sabırsızlıkla bekliyordu. |
| -ış | -ış / -iş / -uş / -üş |
Kuşların uçuşu harika bir görsel şölendi. |
| -mak | -mak / -mek |
Düzenli spor yapmak sağlığı korur. |
Uyarı: İsim-fiil eki olan
-ma / -meile olumsuzluk eki olan-ma / -mekarıştırılmamalıdır. Olumsuzluk eki cümleye “yapmama” anlamı katar.
3. Sıfat-Fiil (Ortaç) ve Kodlaması
Fiil kök veya gövdelerine gelerek cümlede sıfat (niteleme) görevi üstlenen sözcüklerdir. Genellikle kendisinden sonra gelen ismi nitelemeyle görevlidirler.
- Ezber Kodlaması: ANASI MEZAR DİKECEK MİŞ
| Ek Kalıbı | Değişen Biçimleri | Cümle İçi Örnek |
|---|---|---|
| -an | -an / -en |
Koşan çocuk birden yere düştü. |
| -ası | -ası / -esi |
Yıkılası duvarlar arasına sıkıştık. |
| -maz | -maz / -mez |
Dönülmez akşamın ufkundayız. |
| -ar | -ar / -er / -ır / -ir |
Bilinir bir yöntemle soruyu çözdü. |
| -dık | -dık / -dik / -duk / -dük |
Tanıdık yüzlerle karşılaşmak güzeldi. |
| -acak | -acak / -ecek |
Gelecek hafta sınav sonuçları açıklanacak. |
| -mış | -mış / -miş / -muş / -müş |
Kurumuş yapraklar yollara saçılmıştı. |
Adlaşmış Sıfat-Fiil: Sıfat-fiilin nitelediği isim düşerse, sıfat-fiil adlaşır.
Örnek: “Gelen insanlara çay ikram etti.” (Sıfat-Fiil) \rightarrow “Gelenlere çay ikram etti.” (Adlaşmış Sıfat-Fiil)
4. Zarf-Fiil (Ulaç / Bağ-Fiil) ve Kodlaması
Fiil kök veya gövdelerine gelerek cümleyi zaman veya durum yönünden tamamlayan sözcüklerdir. Yükleme sorulan “Nasıl?” (Durum) veya “Ne zaman?” (Zaman) sorularına yanıt verirler.
- Ezber Kodlaması: Kenyalı Asya ince ipi arayıp madan dağında remezse…
| Ek Kalıbı | Anlam Katkısı | Cümle İçi Örnek | Soru |
|---|---|---|---|
| -arak / -erek | Durum | Gülerek içeri girdi. | Nasıl girdi? |
| -ip / -ıp / -up / -üp | Durum / Zaman | Ödevini bitirip yattı. | Nasıl / Ne zaman yattı? |
| -ince / -ince | Zaman | Zili duyunca sınıfa koştu. | Ne zaman koştu? |
| -iken (-ken) | Zaman | Yolda yürürken arkadaşını gördü. | Ne zaman gördü? |
| -madan / -meden | Durum | Hiç durmadan çalışıyordu. | Nasıl çalışıyordu? |
| -dığında / -diğinde | Zaman | Eve vardığında hava kararmıştı. | Ne zaman kararmıştı? |
| -r … -mez | Zaman | Kapı açılır açılmaz içeri daldı. | Ne zaman daldı? |
5. Fiilimsi Türleri Karşılaştırma Tablosu
| Özellik | İsim-Fiil (Ad-Fiil) | Sıfat-Fiil (Ortaç) | Zarf-Fiil (Bağ-Fiil) |
|---|---|---|---|
| Kodlama Şifresi | MAŞMAK | ANASI MEZAR DİKECEK MİŞ | Kenyalı Asya… |
| Cümledeki Görevi | İsim | Sıfat (Niteleme) | Zarf (Durum / Zaman) |
| İsim Çekim Eki Alır mı? | Evet alabilir | Adlaşınca alabilir | Genellikle almaz |
| Sık Sorulan Sorular | Ne? Neyi? Kim? | Nasıl isim? Hangi isim? | Nasıl? Ne zaman? |
6. Önemli Kurallar ve Kalıplaşmış İsimler
A) Kalıcı İsim Tuzağı
Fiilimsi eki aldığı halde eylem anlamını tamamen yitirip bir nesnenin veya kavramın somut adı olan sözcükler fiilimsi değildir.
Fiilimsi Değil (Kalıcı İsim): Bakkaldan iki adet ekmek al. / Dondurma çok soğuktu. / Çakmak gazı bitti.
Fiilimsi: Tarlaya tohum ekmek sabır ister. / Sütü dondurma işlemi tamamlandı.
B) Çekimli Fiil ile Sıfat-Fiil Farkı
-ar, -maz, -ecek, -miş gibi ekler hem kip eki hem de sıfat-fiil eki olarak kullanılabilir.
- Çekimli Fiil (Kip Eki): Gelecek yıl buraya yeni bir okul yapılacak. (Zaman bildirir, yüklemdir)
- Sıfat-Fiil: Yapılacak işleri listeye yazdı. (İsmi niteler: Nasıl iş? \rightarrow Yapılacak iş)
7. Özet Tablo
| Fiilimsi Türü | Ana Ekler | Kritik Soru / Yöntem | Örnek Sözcük |
|---|---|---|---|
| İsim-Fiil | -ma, -ış, -mak |
Eylemin adıdır | okuma, bakış, yazmak |
| Sıfat-Fiil | -an, -ası, -maz, -ar, -dık, -acak, -mış |
İsme “Nasıl?” sorusu sorulur | kırılan, tanıdık, sararmış |
| Zarf-Fiil | -ken, -alı, -ince, -ip, -arak, -madan |
Fiile “Nasıl / Ne zaman?” sorulur | koşarak, gelince, gülüp |
8. Sıkça Sorulan Sorular
1. Fiilimsiler kip ve şahıs eki alabilir mi?
Hayır. Fiilimsiler fiil kök veya gövdesinden türese de fiil çekim ekleri olan kip (zaman/dilek) ve şahıs eklerini kesinlikle alamazlar.
2. Bir cümlede kaç tane fiilimsi varsa o kadar yan cümle mi vardır?
Evet. Cümle bilgisi konularında bir cümldeki fiilimsi sayısı, o cümledeki yan cümle (yan cümlecik) sayısına doğrudan eşittir.
3. Zarf-fiil eki alan sözcükler adlaşır mı?
Hayır. Sıfat-fiiller niteledikleri isim düştüğünde adlaşmış sıfat-fiil olurlar ancak zarf-fiillerde adlaşma durumu görülmez.
Bu konu anlatımını pekiştirmek için LGS tarzı örnek sorular çözmek veya karışık cümleler üzerinde fiilimsi bulma alıştırması yapmak ister misin?