Optimizasyon

Soru: Günlük üretilen kaşar peynir (q_1) ve beyaz peynir (q_2) miktarlarını belirleyerek mandıranın karını maksimize etmek için ne yapılmalı?

Cevap:

Bu tür optimizasyon soruları genellikle kar maximizasyonu için bir matematiksel model oluşturmayı gerektirir. Soruda verilen kâr fonksiyonu:

\Pi = 120q_1 + 45q_2 - 39q_1^2 - 6q_2^2 - 150

Burada:

  • q_1 = Günlük üretilen kaşar peynir miktarı
  • q_2 = Günlük üretilen beyaz peynir miktarı

Kârı maksimize etmek için bu fonksiyonu türevleyerek kritik noktaları bulmamız gerekiyor.


1. Adım – İlk Türevleri Hesaplayarak Maksimum Kar Noktası Bulma

Kar fonksiyonunun türevlerini q_1 ve q_2 açısından ayrı ayrı alıyoruz:

q_1 açısından türev:

\frac{\partial \Pi}{\partial q_1} = 120 - 78q_1

q_2 açısından türev:

\frac{\partial \Pi}{\partial q_2} = 45 - 12q_2

2. Adım – Türevleri Sıfıra Eşitleme

Kârı maksimize eden değerleri bulmak için türevleri sıfıra eşitliyoruz:

q_1 için çözüm:

120 - 78q_1 = 0
q_1 = \frac{120}{78} \approx 1.54

q_2 için çözüm:

45 - 12q_2 = 0
q_2 = \frac{45}{12} \approx 3.75

3. Adım – Maksimizasyonun Doğruluğunu Kontrol Etmek

Fonksiyonun ikinci türevini kontrol ederek maksimum değer mi, yoksa minimum değer mi olduğunu teyit ediyoruz:

q_1 için ikinci türev:

\frac{\partial^2 \Pi}{\partial q_1^2} = -78

q_2 için ikinci türev:

\frac{\partial^2 \Pi}{\partial q_2^2} = -12

İkinci türevlerin negatif olması, bu noktaların bir maksimum olduğunu belirtir.


Sonuç

Mandıranın karını maksimize etmek için:

  • Günlük q_1 \approx 1.54 kg kaşar peynir üretilmelidir.
  • Günlük q_2 \approx 3.75 kg beyaz peynir üretilmelidir.

Bu değerlere ulaşıldığında, işletmenin karı maksimum seviyede olacaktır.

Not: Eğer üretim limitleri, maliyet kısıtları veya diğer dış faktörler varsa, bu kısıtları da denkleme eklemek gerekir.

@username

Günlük Kaşar ve Beyaz Peynir Üretim Miktarlarını Maksimize Etme Sorusu

Cevap:
Aşağıdaki adımlarda, üretim tesisinin (mandıranın) kârını maksimize edecek biçimde günlük üretmesi gereken Kaşar peyniri (q₁) ve Beyaz peyniri (q₂) miktarlarını bulacağız. Verilen kâr fonksiyonu:

\pi = 120q_1 + 45q_2 - 3q_1^2 - 6q_2^2 - 150

Bu fonksiyon, q₁ ve q₂ değişkenleri aracılığıyla elde edilen toplam günlük kârı ifade etmektedir. Adım adım çözüm sürecini, ilgili matematik kavramlarını ve sonuçları aşağıdaki bölümlerde detaylı biçimde açıklıyoruz.


1. Problemin Amacı ve Kapsamı

Bu problemde bir mandıranın ürettiği iki farklı peynir türü (Kaşar ve Beyaz Peynir) için kârı en üst düzeye çıkaran üretim miktarlarını belirlemeye çalışıyoruz. Üretim miktarları:

  • q₁: Günlük üretilen Kaşar peyniri miktarı (kg, ton veya birim).
  • q₂: Günlük üretilen Beyaz peynir miktarı (kg, ton veya birim).

Fonksiyonun içinde yer alan katsayılar şunları ifade ediyor:

  • 120q₁: Kaşar peynir üretiminden elde edilen gelir veya kâra katkı.
  • 45q₂: Beyaz peynir üretiminden elde edilen gelir veya kâra katkı.
  • -3q₁² ve -6q₂²: Artan üretimle maliyetin de artması veya verimlilikte azalmayı ifade eden negatif terimler.
  • -150: Sabit maliyetleri veya sabit giderleri temsil eden terim.

Bu çerçevede, göreceli olarak Kaşar peynirinde birim başına katkı 120 birim, Beyaz peynirde 45 birimdir. Üretim miktarı artıkça, negatif kare terimi nedeniyle bir noktada artan üretim ek kâr sağlamayıp, tam tersine kârdan götürmeye başlayacaktır. Böylece maksimum kâr belirli bir (q₁*, q₂*) değerinde oluşur.


2. Karar Değişkenleri ve Kısıtlar

Söz konusu problemde temel karar değişkenleri şunlardır:

  • q₁ ≥ 0
  • q₂ ≥ 0

Pratikte üretim miktarı negatif olamayacağı için (fiziksel gerçeklere dayanan bir kısıt), q₁ ve q₂ genelde sıfırdan büyük ya da sıfıra eşit olmak zorundadır. Soruda ek bir kısıt (örneğin kapasite kısıtı, hammadde kısıtı vb.) verilmediği için sadece q₁ ≥ 0 ve q₂ ≥ 0 ile çalışıyoruz.


3. Kâr Fonksiyonunun Maksimizasyonu

Kâr fonksiyonunu maksimize etmek için optimizasyon yöntemlerinde genellikle Birinci Derece Koşulları (first-order conditions) kullanılır. Bunun için kâr fonksiyonunun q₁ ve q₂ değişkenlerine göre kısmi türevlerini alır ve bunları sıfıra eşitleriz.

3.1. q₁ Değişkenine Göre Kısmi Türev

\frac{\partial \pi}{\partial q_1} = 120 - 6q_1.

Bunu 0’a eşitlediğimizde:

120 - 6q_1 = 0 \implies 6q_1 = 120 \implies q_1^* = 20.

3.2. q₂ Değişkenine Göre Kısmi Türev

\frac{\partial \pi}{\partial q_2} = 45 - 12q_2.

Bunu 0’a eşitlediğimizde:

45 - 12q_2 = 0 \implies 12q_2 = 45 \implies q_2^* = 3.75.

Bu sonuç, (q₁, q₂) = (20, 3.75)** noktasıdır.


4. İkinci Derece Koşulları (Maksimum Kontrolü)

Bir ekstremum noktasının maksimum olup olmadığını anlamak için Hessian Matrisini inceleyebiliriz. İkinci derece koşullara göre her iki değişkenin ikinci türevleri negatif ise, bu nokta maksimumdur.

  • \frac{\partial^2 \pi}{\partial q_1^2} = -6 (negatif)
  • \frac{\partial^2 \pi}{\partial q_2^2} = -12 (negatif)
  • \frac{\partial^2 \pi}{\partial q_1 \partial q_2} = 0

Bu matris diyagonal elemanları negatif ve kesişim elemanı 0 olduğu için matris negative definite (negatif tanımlı) durumundadır. Sonuç olarak, bulduğumuz (20, 3.75) değeri global yerel maksimumu göstermektedir.


5. Maksimum Kârın Hesaplanması

Maksimum kâr değerini bulmak için, q₁* = 20 ve q₂* = 3.75 değerlerini orijinal kâr fonksiyonuna geri koyarız:

\pi^* = 120(20) + 45(3.75) - 3(20^2) - 6(3.75^2) - 150.

Hesaplama adımları:

  1. 120(20) = 2400

  2. 45(3.75) = 168.75

  3. 20² = 400 ⇒ 3 × 400 = 1200

  4. 3.75² = 14.0625 ⇒ 6 × 14.0625 = 84.375

  5. Tüm terimleri birleştirelim:

    Toplam gelir terimleri: 2400 + 168.75 = 2568.75
    Toplam maliyet (kare terimleri ve sabit): 1200 + 84.375 + 150 = 1434.375

    Net kâr:

    2568.75 - 1434.375 = 1134.375

Bu hesaplama sonucunda maksimum kâr 1134.375 birim (örneğin TL ya da para cinsinden) olacaktır.


6. Özet Tablo

Aşağıdaki tabloda, çözüm sürecinin özetini bulabilirsiniz:

Adım İşlem Sonuç / Hesap
1. Kâr Fonksiyonu \pi = 120q_1 + 45q_2 - 3q_1^2 - 6q_2^2 - 150 -
2. Kısmi Türev (q₁) \frac{\partial \pi}{\partial q_1} = 120 - 6q_1 = 0 q_1^* = 20
3. Kısmi Türev (q₂) \frac{\partial \pi}{\partial q_2} = 45 - 12q_2 = 0 q_2^* = 3.75
4. İkinci Derece Koşul (Hessian) \frac{\partial^2 \pi}{\partial q_1^2}=-6<0, \frac{\partial^2 \pi}{\partial q_2^2}=-12<0 Maksimum Koşulu Sağlanır
5. Maksimum Kâr Değeri \pi(20, \,3.75) değerinin hesaplanması \pi^* = 1134.375
6. Nihai Çözüm (q_1^*, q_2^*) = (20, \,3.75) Günlük üretilecek miktarlar

Sonuç ve Kısa Özet

Bu problemde, mandıranın elde ettiği kârı maksimize edebilmesi için günlük 20 birim Kaşar peyniri ve 3.75 birim Beyaz peynir üretmesi gerektiği sonucuna ulaştık. Hesaplar, kâr fonksiyonundaki kısmi türevlerin sıfıra eşitlenmesi ve ikinci derece koşulların analiz edilmesiyle yapıldı. Sonuç, bulduğumuz noktanın toplamda yaklaşık 1134.375 birim düzeyinde (TL, Euro vb.) bir maksimum kâr sağlayacağını gösterir.

Bu tarz problemler, üretim planlama ve kaynak dağılımı konularında sıkça karşımıza çıkar. Şayet kapasite, hammadde, iş gücü vb. ek kısıtlar bulunsaydı veya negatif üretebilme söz konusu olamayacağı için belirli bir alt/üst sınır gerekseydi, buna göre kısıtlamalı (Lagrange çarpanları veya Doğrusal Programlama vb.) analizler yapmak gerekebilirdi.

Kaynaklar:

  • Chiang, A. C. (1992). Elements of Dynamic Optimization. McGraw-Hill.
  • Varian, H. R. (1992). Microeconomic Analysis. W. W. Norton & Company.

@buket3