Ona “Haydi underset{I}{gidin} artık, burada underset{II}{ayrılalım}. Bu manasız işte ısrara ne lüzum var?” underset{III}{demeyi} çok isterdi. Fakat bir türlü underset{IV}{söyleyemiyordu}. Biliyordu ki underset{V}{ölesiye} mahzun olacaktı.
Bu parçadaki numaralanmış sözcüklerle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
A) I. sözcük, ikinci çoğul kişi emir eki almıştır.
B) II. sözcük, birinci çoğul kişi istek eki almıştır.
C) III. sözcük, belirtme durumu eki almıştır.
D) IV. sözcük, birleşik yapılıdır.
E) V. sözcük, sıfat-fiil eki almıştır.
Sözcükte Yapı ve Fiilimsilerde Ek Analizi
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: Türkçede fiillere gelerek durum veya zaman bildiren zarf-fiil (bağ-fiil) ekleri arasında yer alan -asıya / -esiye eki fiilden zarf türetir; sıfat-fiil ekleri (-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş) ile karıştırılmamalıdır. Ayrıca yeterlilik fiilinin (-ebilmek) olumsuzu da yapıca birleşik fiil kabul edilir.
ÇÖZÜM VE SEÇENEK ANALİZİ
- A) Doğru: “gidin” sözcüğü, “git-” fiiline gelen “-in” eki ile 2. çoğul kişi (siz) emir kipinde çekimlenmiştir.
- B) Doğru: “ayrılalım” sözcüğü, “ayrıl-” fiiline gelen istek kipi eki “-a” ve 1. çoğul kişi eki “-lım” (biz) ile çekimlenmiştir.
- C) Doğru: “demeyi” sözcüğündeki sondaki “-i” eki, belirtme durumu (hâli) ekidir (neyi isterdi? demeyi).
- D) Doğru: “söyleyemiyordu” fiili, kurallı birleşik fiillerden olan yeterlilik fiilinin (
söyleyebilmek) olumsuzudur (söyle-y-e-me-...); dolayısıyla yapıca birleşiktir. - E) Yanlış: “ölesiye” sözcüğündeki “-esiye” eki sıfat-fiil eki değil, eylemin derecesini belirten bir zarf-fiil (ulaç) ekidir.
CEVAP: E) V. sözcük, sıfat-fiil eki almıştır.
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: Sıfat-fiil eki olan -ası / -esi (örn. ölesi adam) ile zarf-fiil eki olan -asıya / -esiye (örn. ölesiye sevmek) ÖSYM sınavlarında sıkça çeldirici olarak kullanılır. İkisi farklı fiilimsi ekleridir.