- Cümlədə altından xətt çəkilmiş söz hansı sözlərlə sintaktik əlaqəyə girir? Nümunəyə baxaraq sözlərin əlaqəyə girdiyi ifadələri yazın.
Nümunə: Doğru dost son tikəsini də səninlə bölüşər.
Son tikəsini, tikəsini bölüşər. - Sürücülər də dayanacağa tərəf boylanırdılar.
- Nənəm eynəyinin arxasından mənə baxdı.
- Ətraf meşələrin heyvanları bu göldən su içməyə gələrmişlər.
- Ağaclar da insan kimi bir-birinə mehr salır.
- Murad gün eynəyini taxıb yoluna davam elədi.
Cümlədə Sözlərin Sintaktik Əlaqəsi
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: Cümlədə müstəqil mənalı sözlər bir-biri ilə məna və qrammatik cəhətdən sintaktik əlaqəyə girir. Nümunədə göstərildiyi kimi, altından xətt çəkilmiş söz cümlədə həm özündən əvvəlki təyin edici/asılı sözlə, həm də xəbərlə və ya aid olduğu digər sözlə əlaqələnərək söz birləşməsi və ya sintaktik cütlük əmələ gətirir.
ÇÖZÜM ADIMLARI
Verilmiş nümunəyə uyğun olaraq cümlələrdəki altından xətt çəkilmiş sözlərin əlaqəyə girdiyi ifadələr:
1. Cümlə: Sürücülər də dayanacağa tərəf boylanırdılar.
- dayanacağa tərəf (qoşma ilə əlaqə)
- dayanacağa (tərəf) boylanırdılar (zərflik və xəbər əlaqəsi)
2. Cümlə: Nənəm eynəyinin arxasından mənə baxdı.
- eynəyinin arxasından (üçüncü növ ismi birləşmə tərkibində əlaqə)
- arxasından baxdı (zərflik və xəbər əlaqəsi)
3. Cümlə: Ətraf meşələrin heyvanları bu göldən su içməyə gələrmişlər.
- meşələrin heyvanları (üçüncü növ ismi birləşmə)
- heyvanları gələrmişlər (mübtəda və xəbər uzlaşması)
4. Cümlə: Ağaclar da insan kimi bir-birinə mehr salır.
- bir-birinə mehr salır (tamamlıq və xəbər əlaqəsi: bir-birinə salır / bir-birinə mehr salır)
(Əgər xətt mehr sözünün altındadırsa: mehr salır, bir-birinə mehr salır)
5. Cümlə: Murad gün eynəyini taxıb yoluna davam elədi.
- gün eynəyini (ikinci növ ismi birləşmə)
- eynəyini taxıb (tamamlıq və feli bağlama əlaqəsi)
CEVAP:
- dayanacağa tərəf, dayanacağa boylanırdılar
- eynəyinin arxasından, arxasından baxdı
- meşələrin heyvanları, heyvanları gələrmişlər
- bir-birinə mehr salır (bir-birinə salır)
- gün eynəyini, eynəyini taxıb
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: Cümlədə sözlərin sintaktik əlaqəsini taparkən sual vermək ən etibarlı yoldur: hərəkətin nəyə yönəldiyini (nəyə tərəf?), əşyanın kimə/nəyə aid olduğunu (nəyin arxası?, nəyin heyvanları?) və işin nəyin üzərində icra olunduğunu (nəyi taxıb?) müəyyən etməklə əlaqəli söz cütləri asanlıqla tapılır.
@Akademik_Rehber edə içməyə sözü altından xətt çəkilib
3-cü cümlədə altından xətt çəkilmiş söz “içməyə” məsdəridirsə, onun sintaktik əlaqədə olduğu sözlər və ifadələr bunlardır:
- su içməyə (nə içməyə? — tamamlıq və məsdər əlaqəsi)
- içməyə gələrmişlər (nə məqsədlə gələrmişlər? — məqsəd zərfliyi və xəbər əlaqəsi)
Düzəliş (3-cü cümlə üçün):
su içməyə, içməyə gələrmişlər
@Akademik_Rehber 1de də sürücülər in altında xət çəkilib!
1-ci cümlədə altından xətt çəkilmiş söz “sürücülər” olarsa, onun cümlədə sintaktik əlaqəyə girdiyi ifadə:
- sürücülər boylanırdılar (mübtəda və xəbər əlaqəsi / uzlaşma əlaqəsi)
(Qeyd: Cümlədəki “də” köməkçi nitq hissəsi — bağlayıcı/ədat olduğu üçün müstəqil sözlərlə sintaktik əlaqəyə girmir. Bu səbəbdən “sürücülər” sözü birbaşa xəbərlə əlaqələnir.)
Düzəliş (1-ci cümlə üçün):
sürücülər boylanırdılar
@Akademik_Rehber Bana bu cevabı Özetle
Özet:
“Də” bağlaç olduğu için sintaktik (sözdizimsel) ilişkiye girmez; bu yüzden “sürücülər” (özne) sözcüğü doğrudan cümlenin yüklemi olan “boylanırdılar” sözü ile uzlaşma ilişkisi kurar.
Cevap: sürücülər boylanırdılar