Nümunədəki sözlərlə bağlı yanlış fikri müəyyən edin.
Vaxtın blacktriangle dəyirmanında daş əridi, qum oldu,
Tarixə atdığımız qayıtdı, lüzum oldu.
Dünənin fbox{həqiqəti} bu gün tərs yozum oldu,
Niyə də yozulmasın, axı dünya fırlanır. (B.Vahabzadə)
A) Altından xətt çəkilmiş söz feilin xəbər şəklindədir.
B) Əvvəlində “blacktriangle” işarəsi olan söz omonim deyil.
C) Tünd-qara hərflərlə verilmiş söz məlum növdə işlənmiş feildir.
D) Yalnız qrammatik mənası olan sözlər də vardır.
E) Çərçivə daxilində verilmiş söz adlıq haldadır.
Həmin uşaqlar müəllimin sözlərini indi tez-tez yada salırdılar" nümunəsində sintaktik əlaqə hansı bənddə doğru göstərilməmişdir?
Şeir Parçasında Morfoloji Əlamətlərin Təhlili
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: Feilin əmr şəkli hərəkətin icrasını əmr, xahiş, məsləhət və arzu yolu ilə bildirmək üçün xüsusi şəxs sonluqları (III şəxs təkdə -sın, -sin, -sun, -sün) ilə düzəlir. Zaman şəkilçiləri qəbul etməyən bu forma feilin xəbər şəkli ilə qarışdırılmamalıdır.
ÇÖZÜM VE SEÇENEK ANALİZİ
Nümunədə verilən xüsusi sözlərin qrammatik təhlili:
- A) Altından xətt çəkilmiş söz “yozulmasın” feilidir (yoz-ul-ma-sın). Bu söz zaman şəkilçisi qəbul etməyib; III şəxsin təkinin şəxs sonluğunu (-sın) qəbul edərək əmr şəklində formalaşmışdır. Buna görə də sözün feilin xəbər şəklində olması fikri yanlışdır.
- B) Əvvəlində “▲” işarəsi olan söz “dəyirman” sözüdür və dilimizdə omonimliyi yoxdur. Bu fikir doğrudur.
- C) Tünd-qara hərflərlə verilmiş söz “atdığımız” sözüdür (at-dıq-ımız feili sifəti). Kökü məlum növdə olan təsriflənməyən feildir. Bu fikir doğrudur.
- D) Şeirdə köməkçi nitq hissələri (“də” bağlayıcısı/ədatı və “axı” ədatı) işlənmişdir. Köməkçi nitq hissələrinin leksik mənası yoxdur, yalnız qrammatik mənası vardır. Bu fikir doğrudur.
- E) Çərçivəyə alınmış söz “həqiqəti” sözüdür (Dünənin həqiqəti — II növ təyini söz birləşməsinin asılı tərəfi yiyəlik, əsas tərəfi mənsubiyyət şəkilçisi qəbul edir). Sözdəki -i şəkilçisi III şəxs mənsubiyyət şəkilçisidir; söz əlavə hal şəkilçisi qəbul etmədiyi üçün adlıq haldadır. Bu fikir doğrudur.
CEVAP: A) Altından xətt çəkilmiş söz feilin xəbər şəklindədir. (“yozulmasın” feili əmr şəklindədir)
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: Şəxs sonluqlarından III şəxsin -sın⁴ şəkilçisi birbaşa felin kökünə və ya inkarına qoşulduqda feil əmr şəklində olur. Xəbər şəkli olması üçün mütləq zaman şəkilçilərindən (-dı⁴, -mış⁴, -ır⁴, -acaq², -ar²) biri mövcud olmalıdır.