Kazanım: F.8.2.2.2. Tek karakter çaprazlamaları ile ilgili problemler çözerek sonuçlar hakkında yorum yapar.
Şemada mor çiçekli bezelye ile beyaz çiçekli bezelyenin çaprazlanması ve bu çaprazlama sonucunda 1. kuşakta (F1 dölü) elde edilen bezelyeler gösterilmiştir.
(Not: Bezelyelerde mor çiçek geni “A”, beyaz çiçek genine “a” baskındır.)
A) Şemadaki 1. ebeveyn, 2. ebeveyn ve F1 dölündeki (1. kuşak) bezelyelerin genotiplerini yazınız.
B) F1 dölünden elde edilen iki mor çiçekli bezelye kendi arasında çaprazlandığında (F2 dölü - 2. kuşak), beyaz çiçekli bezelye elde edilme olasılığı yüzde kaç olur? Çaprazlama işlemini göstererek açıklayınız.
Bezelyelerde Tek Karakter Çaprazlaması ve Genotip Analizi
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: Bezelyelerde mor çiçek geni (A), beyaz çiçek geni (a) üzerine tam baskındır. Çekinik fenotipin (beyaz çiçek) ortaya çıkabilmesi için genotipin homozigot çekinik (aa) olması gerekir. Çaprazlama sonucunda oluşan tüm bireyler baskın fenotipte ise baskın ebeveyn homozigot (AA) genotiptedir.
ÇÖZÜM ADIMLARI
Adım 1 — a) Ebeveynlerin ve F_1 Dölünün Genotiplerinin Belirlenmesi
- 2. Ebeveyn (Beyaz çiçekli): Çekinik özellik yalnızca homozigot durumda fenotipte görülebildiğinden genotipi aa’dır.
- F_1 Kuşağı (1. Kuşak): Görselde F_1 dölündeki bezelyelerin tamamı mor renklidir. Beyaz çiçekli ebeveynden mutlaka bir adet “a” geni geleceğinden ve tüm bezelyeler mor olduğundan, F_1 dölündeki tüm bezelyeler melez baskındır; genotipleri Aa olur.
- 1. Ebeveyn (Mor çiçekli): F_1 dölündeki tüm bireylere “A” geni aktardığı ve beyaz çiçekli yavru oluşmadığı için homozigot baskındır; genotipi AA’dır.
AA \times aa \implies F_1: Aa, Aa, Aa, Aa \quad (\%100\ \text{Heterozigot Mor})
Adım 2 — b) F_2 Dölü Çaprazlaması ve Beyaz Çiçek Olasılığı
F_1 dölündeki iki mor çiçekli (Aa) bezelye kendi arasında çaprazlandığında (Aa \times Aa):
$$\begin{aligned}
\text{Çaprazlama:} &\quad Aa \times Aa \
\text{Genotipler:} &\quad AA,\ Aa,\ Aa,\ aa \
\text{Fenotipler:} &\quad \underbrace{AA,\ Aa,\ Aa}{%75\ \text{Mor Çiçek}},\ \underbrace{aa}{%25\ \text{Beyaz Çiçek}}
\end{aligned}$$
Beyaz çiçekli bezelyelerin (aa) oluşma oranı 4 ihtimalden 1’idir:
\text{Olasılık} = \frac{1}{4} = \%25
CEVAP:
- a) 1. Ebeveyn: AA, 2. Ebeveyn: aa, F_1 Dölü: Aa
- b) %25 (aa genotipli beyaz çiçekli bezelye)
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: Çekinik bir genin sonraki kuşakta ortaya çıkabilmesi için her iki ebeveynden de en az birer tane çekinik alel (a) gelmesi şarttır. İki melez (Aa \times Aa) çaprazlandığında her zaman 3:1 fenotip oranı elde edilir.