Metindeki İsim Tamlamaları ve Çeşitleri
Soru: Metindeki isim tamlamaları ve çeşitleri nelerdir?
Cevap:
Türkçede isim tamlamaları, iki veya daha fazla ismin bir araya gelmesiyle oluşturulan dilbilgisel yapılardır. İsim tamlamaları; “belirtili isim tamlaması,” “belirtisiz isim tamlaması,” “takısız isim tamlaması” ve bu üç türün art arda sıralanmasıyla oluşan “zincirleme isim tamlaması” biçiminde karşımıza çıkar. Aşağıda, “İyilik ve Kötülük” metninden örneklerle isim tamlamalarının nasıl oluştuğunu ve hangi türlere ayrıldığını bulabilirsiniz.
1. Belirtili İsim Tamlaması
Belirtili isim tamlamalarında ilk isim (tamlayan) -(n)in veya -(n)un ekiyle; ikinci isim (tamlanan) ise -(s)i ekiyle işaretlenir. Örneğin “evin kapısı” (ev + in + kapı + sı) yapısı buna tipik bir örnektir.
Metinden Örnekler:
-
Dedesinin kulübesi
- “dede + nin + kulübe + si”
- Burada “dede” tamlayandır; “kulübesi” tamlanandır. İlk ismin sonunda -(n)in, ikinci ismin sonunda -(s)i eki görülmektedir.
-
Kulübenin önü
- “kulübe + nin + ön + ü”
- “kulübe” tamlayan, “önü” tamlanandır. Gene -(n)in ve -(s)i (burada -(s)i sesi “-ü” şeklinde değişime uğramış) ekleri yer almaktadır.
-
Sezai Karakoç’un sözü (metinde alıntı olarak geçmiş olabilir)
- “Sezai Karakoç + un + söz + ü”
- Sahiplik belirgin şekilde vurgulanmıştır. “Sezai Karakoç” kişi adıdır, -(n)un eki alarak tamlayan konumuna gelir, “sözü” ise tamlanandır.
Belirtili isim tamlamaları, metnin büyük bölümünde “…nin …si” kalıbıyla sık sık görülür. “Yaşlı adamın kulübesi,” “onun gözleri” gibi kullanımlarda da bu kural geçerlidir.
2. Belirtisiz İsim Tamlaması
Belirtisiz isim tamlamaları, ilk ismin hiçbir ek almadan (yalın halde) yer aldığı, ikinci ismin -(s)i ekiyle belirtildiği yapılardır. Örneğin, “kitap kapağı” (kitap + kapak + ı) gibi. Fakat metinde çoğu tamlama “belirtili” biçiminde yer aldığından “belirtisiz” örnek kısıtlı olabilir.
Metinden Muhtemel Örnek:
- Doğrudan metinde çok çarpıcı bir “belirtisiz isim tamlaması” ifadesi görülmemekle birlikte, “köpek dövüşü” (örneğin “iki köpeğin dövüşü”) gibi bir durumdan bahsedilseydi “belirtisiz isim tamlamasına” örnek olabilirdi. Ancak metnin kendisinde bunun doğrudan geçtiğine dair net bir ifade yoktur. Benzer biçimde “yaşlı adam kulübesi” ifadesi (resmî olarak “yaşlı adamın kulübesi” diye belirtilseydi belirtili olacaktı) eğer “adam kulübesi” diye geçseydi bu da belirtisiz tamlamaya örnek oluşturabilirdi.
3. Takısız İsim Tamlaması
Takısız isim tamlamasında birinci isme de ikinci isme de ait ekler görülmez. Örneğin, “demir kapı,” “altın yüzük,” “bahçe duvarı” (bazı durumlarda bu yapı belirtisiz isim tamlamasıyla karıştırılabilir). Metin içindeki “beyaz köpek” veya “siyah köpek” gibi yapılar, aslında sıfat + isim grubuna girdiği için tamlama sayılmaz. Dolayısıyla tamlama niteliği taşımazlar. Eğer “kurt köpek” gibi bir kullanım olsaydı, bu “takısız + belirtisiz” arasında bir geçiş sayılabilir ancak metinde bu tür örnekler pek yer almamaktadır.
4. Zincirleme İsim Tamlaması
Zincirleme isim tamlamaları, birden fazla (üç veya üzeri) ismin tamlamaya katılmasıyla ortaya çıkan yapılardır. Genellikle “belirtili + belirtili” veya “belirtili + belirtisiz” gibi birleşimler şeklinde karşımıza çıkar. Bu durum, bir ismin başına veya sonuna birden çok ekin veya yan yana gelmiş farklı tamlamaların eklenmesiyle oluşur.
Metinden Örnek:
- Yaşlı adamın kulübesinin önü
- Aslında burada, “yaşlı adam + kulübe + ön” kelime kökleri sıralanmıştır. Tamlamayı açarsak:
- “Yaşlı adam(ın) kulübesi” → Belirtili isim tamlaması (adam + ın + kulübe + si)
- “Kulübesinin önü” → Belirtili isim tamlaması (kulübe + nin + ön + ü)
- Tamlamalar arka arkaya gelerek bir “zincir” oluşturduğu için ortaya zincirleme isim tamlaması çıkar.
- Aslında burada, “yaşlı adam + kulübe + ön” kelime kökleri sıralanmıştır. Tamlamayı açarsak:
Metinde anlatıma göre “Yaşlı adam kulübesinin önünde torunuyla oturmuş…” ifadesinde “yaşlı adam(ın) kulübesi + nin önü” şeklinde tamlamalar bir bütün oluşturur. Bu da zincirleme isim tamlamasına güzel bir örnek teşkil eder.
5. Metindeki Olası Diğer İsim Grupları
-
On iki yaşındaki çocuk: Bu ifade çoğunlukla “sıfat tamlaması” (yaş → yaşındaki) veya “sıfat-fiil ekinin” kullanıldığı bir yapı olarak değerlendirilir. “Yaş” ve “çocuk” doğrudan bir isim tamlaması kurgusu içinde değildir; çünkü “-daki” uzantısı fiilimsi (sıfat-fiil) yapar ve “on iki yaş” sadece bir niceliktir. Dolayısıyla bu, isim tamlamasından çok, “sıfat + isim” nitelemesidir.
-
Beyaz köpek, siyah köpek: Renk sıfatı + isim şeklindedir. Bu yapılar, “sıfat + isim” tamlaması olarak dilbilgisinde ayrı bir başlıkta değerlendirilir.
Sık Rastlanan İsim Tamlamaları – Genel Tablo
Aşağıdaki tablo, metnin içinde rastlanabilecek veya benzer metinlerde kolaylıkla bulunabilecek isim tamlaması türlerini özetler.
| Tamlama Örneği | Türü | Açıklama | Metinden / Örnek Cümle |
|---|---|---|---|
| Yaşlı adamın kulübesinin önü | Zincirleme İsim Tamlaması | Birden fazla belirtili isim tamlamasının arka arkaya kullanılması | “Yaşlı adamın kulübesinin önü” |
| Dedesinin kulübesi | Belirtili İsim Tamlaması | İlk isim -(n)in, ikinci isim -(s)i eki alır | “Dedesinin kulübesi önünde iki köpek vardı.” |
| Sezai Karakoç’un sözü | Belirtili İsim Tamlaması | Tamlayan “Sezai Karakoç + un”, tamlanan “söz + ü” | “Sezai Karakoç’un ‘kötülük tamamen bitmez ama iyilik çoğalır’ sözü…” |
| On iki yaşındaki çocuk | Sıfat + İsim (sıfat-fiil yapısı) | “On iki yaş” + “-ındaki” (sıfat-fiil eki) ile oluşturulmuş sıfat tamlamasıdır | “On iki yaşındaki çocuk dedesinin sözünü dikkatle dinledi.” |
| Beyaz köpek / Siyah köpek | Sıfat + İsim | Renk, bir sıfat olarak köpeği nitelemektedir | “Biri beyaz, biri siyah köpek boğuşuyordu.” |
Kısa Özet
Metinde en çok belirtili isim tamlaması (örn. “kulübenin önü,” “dedesinin kulübesi”) ve bu belirtili yapıları birleştirerek oluşturulmuş zincirleme isim tamlaması (örn. “yaşlı adamın kulübesinin önü”) örneklerine rastlarız. Ayrıca “on iki yaşındaki çocuk” şeklindeki yapı, bir sıfat-fiil kalıbıdır; dolayısıyla isim tamlaması olmaktan ziyade “sıfat + isim” sınıfına girer. Sıfat + isim şeklindeki “beyaz köpek” ve “siyah köpek” de isim tamlaması değildir; renk bildiren sözcükler, köpek kelimesine sıfat olarak eklenmiştir.
Bu örneklerde Türkçenin isim tamlaması kuralları açıkça görülür. Belirtili isim tamlamasında (N1 + -(n)in + N2 + -(s)i) sahiplik/kime ait olduğu vurgulanır. Zincirleme isim tamlaması ise birden fazla isim tamlamasının arka arkaya eklenmesiyle oluşur. Metnin bağlamında gördüğümüz gibi, yazar bazen “yaşlı adamın kulübesi” ifadesine “-nin” ekini ekleyerek “kulübesinin önünde” diye devam edip zincirleme bir yapı kurar.
Metinde geçen bu tamlamalar, olup biteni anlatırken nesnelerin veya kişilerin birbirleriyle sahiplik ilişkilerini vurgulamamızı sağlar. Böylece hem anlatım zenginleşir hem de okuyucunun metindeki konumları ve ilişkileri anlaması kolaylaşır.