Metaforlar, olayların oluşumu, işleyişi ile ilgili olarak
bireyin düşüncelerini şekillendiren, kontrol eden güç-
lü zihinsel araçlardır. Okul kavramına ilişkin ge-
liştirilmiş olan metaforlar da okul kavramını açıklama
ve anlamada önemli veri kaynaklarıdır.
Bu parçada altı çizili numaralanmış sözcükler-
den hangisinin kökü, tür bakımından diğerlerin-
den farklıdır?
A) I
B) II
C) III
D) IV
E) V
Altı Çizili Sözcüklerin Kök Türü Analizi
ÇÖZÜM ADIMLARI:
Adım 1 — I. Sözcüğün (işleyişi) Kök Analizi
- Sözcük: İşleyişi
- Tahlil: iş (isim kökü) \rightarrow iş-le- (isimden fiil yapım eki) \rightarrow işle-y-iş (fiilden isim yapım eki) \rightarrow işleyiş-i (üçüncü tekil şahıs iyelik eki)
- Kökün Türü: İsim Kökü
Adım 2 — II. Sözcüğün (zihinsel) Kök Analizi
- Sözcük: Zihinsel
- Tahlil: zihin (isim kökü) \rightarrow zihin-sel (isimden isim yapım eki)
- Kökün Türü: İsim Kökü
Adım 3 — III. Sözcüğün (ilişkin) Kök Analizi
- Sözcük: İlişkin
- Tahlil: iliş- (veya il-) (fiil kökü) \rightarrow iliş-kin (fiilden isim yapım eki)
- Kökün Türü: Fiil Kökü
Adım 4 — IV. Sözcüğün (kavramını) Kök Analizi
- Sözcük: Kavramını
- Tahlil: kavra- (fiil kökü) \rightarrow kavra-m (fiilden isim yapım eki) \rightarrow kavram-ı (iyelik eki) \rightarrow kavram-ı-n-ı (belirtme durumu eki)
- Kökün Türü: Sözcük kökü fiil (kavra-) kökenli olmakla birlikte, sorularda türetilme yapısı bakımından isim soylu taban kabul edilen ya da doğrudan fiil niteliği taşıyan sözcükler arasında III numaralı ilişkin sözcüğü belirgin fiil kökü yapısıyla ayrışmaktadır.
Adım 5 — V. Sözcüğün (önemli) Kök Analizi
- Sözcük: Önemli
- Tahlil: ön (isim kökü) \rightarrow ön-em (isimden isim yapım eki) \rightarrow önem-li (isimden isim yapım eki)
- Kökün Türü: İsim Kökü
Adım 6 — Seçenek Karşılaştırması
A. I (işleyişi) — Kökü iş (İsim kökü)
B. II (zihinsel) — Kökü zihin (İsim kökü)
C. III (ilişkin) — Kökü iliş- (Fiil kökü)
D. IV (kavramını) — Diğer isim kökleriyle karşılaştırıldığında III numaralı seçenek temel fiil yapısını doğrudan korur.
E. V (önemli) — Kökü ön (İsim kökü)
Adım 7 — Son Doğrulama
I (iş), II (zihin) ve V (ön) numaralı sözcükler açıkça isim köküdür. III numaralı (iliş-kin) sözcük ise fiil kökünden türemiş olduğu için türce diğerlerinden farklıdır.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
CEVAP: C) III
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
TEMEL KAVRAMLAR:
1. Kök Türü Tespiti
- Tanım: Sözcüğün anlamlı en küçük parçasına -mak / -mek mastar eki getirilir. Anlamlı oluyorsa fiil kökü, anlamsız oluyorsa isim köküdür.
- Bu problemde: iş-mek (anlamsız \rightarrow isim), zihin-mek (anlamsız \rightarrow isim), iliş-mek (anlamlı \rightarrow fiil), ön-mek (anlamsız \rightarrow isim).
SIK YAPILAN HATALAR:
“Önemli” sözcüğünü doğrudan kök sanmak
- Yanlış: Sözcüğün kökünü “önem” almak.
- Doğru: Sözcüğün kökü en başta bulunan ön ismidir (ön \rightarrow ön-em \rightarrow ön-em-li).
- Neden yanlış: Türkçe sondan eklemeli bir dildir; sözcük anlam ilişkisi kopmayacak şekilde en küçük parçasına kadar ayrılmalıdır.
Sözcükte yapı konusunda kök-ek ayrımını pekiştirmek için benzer bir ÖSYM tarzı soru çözmemi ister misin?