- Bir lisede düzenlenen “Hakikate Nasıl Ulaşılır?” konulu panelde üç öğrenci şu görüşleri dile getirir:
Mert: İnsan varlıkları gözlemleyerek elde ettiği verileri aklıyla değerlendirir, evrendeki düzen ve dengenin varlığına dair sonuçlara ulaşabilir.
Necla: İnsanı diğer varlıklardan ayıran en temel özellik, doğruyu yanlıştan ve yararlıyı zararlıdır ayırt edebilmesidir. İnsan, dışarıdan bir etki olmasa da mantıkla düşünerek doğru bilgiye ulaşabilir.
Kaan: İnsanın anlama ve kavrama gücü sınırlı olduğu için her şeyi kendi başına çözmesi mümkün değildir. Allah’ın peygamberler aracılığıyla bildirdiği vahiy ve güvenilir kaynaklardan bize ulaşan bilgiler, hayatın amacını anlamamızda en sağlam rehberdir.
Öğrencilerin bu yaklaşımları İslam’a göre aşağıda verilen bilgi edinme yollarından hangilerini örneklendirmektedir?
A) Mert
Selim duyu
Selim akıl
Sadık haber
Necla
Kaan
Salim duyu
B) Mert
C) Mert
D) Mert
E) Mert
İslam’da Bilgi Edinme Yolları ve Öğrenci Görüşlerinin Eşleştirilmesi
ÇÖZÜM ADIMLARI:
Adım 1 — Mert’in Görüşünü Değerlendirme
Mert, “İnsan varlıkları gözlemleyerek elde ettiği verileri aklıyla değerlendirir…” diyerek bilginin başlangıç noktasının dış dünyayı algılama ve gözlem yapma olduğunu vurgulamaktadır. İslam düşüncesinde herhangi bir kusuru veya engeli bulunmayan duyu organlarıyla elde edilen bu verilere salim duyu (havass-ı selime) adı verilir. Bu nedenle Mert \rightarrow Salim duyu olmalıdır.
Adım 2 — Necla’nın Görüşünü Değerlendirme
Necla, “İnsanı diğer varlıklardan ayıran en temel özellik, doğruyu yanlıştan ayırt edebilmesidir… mantıklı düşünerek doğru bilgiye ulaşabilir.” ifadeleriyle insanın düşünme, ayırt etme ve akıl yürütme gücüne dikkat çekmektedir. Kötü yönlendirmelerden arınmış, doğru karar verebilen bu düşünme yetisine İslam’da selim akıl denir. Bu nedenle Necla \rightarrow Selim akıl olmalıdır.
Adım 3 — Kaan’ın Görüşünü Değerlendirme
Kaan, “Allah’ın peygamberler aracılığıyla bildirdiği vahiy ve güvenilir kaynaklardan bize ulaşan bilgiler…” diyerek bilginin kaynağını peygamberler yoluyla gelen ilahi bildirimlere ve güvenilir aktarımlara dayandırmaktadır. İslam bilgi teorisinde vahiy ve mütevatir haberleri kapsayan güvenilir bilgi kaynağına sadık haber (haber-i sadık) denir. Bu nedenle Kaan \rightarrow Sadık haber olmalıdır.
Adım 4 — Seçenek Karşılaştırması
A. Mert: Salim duyu, Necla: Selim akıl, Kaan: Sadık haber — Her üç kavram da öğrencilerin ifadeleriyle birebir ve doğru eşleşmektedir.
B. Mert: Selim akıl, Necla: Sadık haber, Kaan: Salim duyu — Eşleştirmelerin tamamı yanlıştır.
C. Mert: Sadık haber, Necla: Selim akıl, Kaan: Salim duyu — Mert ve Kaan’ın eşleştirmeleri hatalıdır.
D. Mert: Selim akıl, Necla: Salim duyu, Kaan: Sadık haber — Mert ve Necla’nın eşleştirmeleri ters verilmiştir.
E. Mert: Salim duyu, Necla: Sadık haber, Kaan: Selim akıl — Necla ve Kaan’ın eşleştirmeleri yanlıştır.
Adım 5 — Son Doğrulama
İslam’da bağlayıcı ve doğru bilgi kaynakları üç tanedir:
- Salim Duyu: Duyu organları ve gözlem (Mert)
- Selim Akıl: Mantık ve akıl yürütme (Necla)
- Sadık Haber: Vahiy ve peygamber tebliği (Kaan)
Bu sıralama doğrudan A seçeneği ile tam uyum sağlamaktadır.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
CEVAP: A) Mert: Salim duyu — Necla: Selim akıl — Kaan: Sadık haber
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
İslam’da bilgi kaynakları ve epistemoloji konusuyla ilgili benzer bir ÖSYM tarzı soru daha çözerek konuyu pekiştirmek ister misin?